تبليغاتX
غه ریبیت ده که م

شیعر. وتار . وه رگیٌران. چاوپیکه وتن...

 هيَرمينؤتيك وةك ضةمكيَكي كؤمؤنيكةيشن

 

هيَرمينؤتيك وةك ضةمكيَكي كؤمؤنيكةيشن

 

 

 

سةردةمي ئيَمة بة وتةي ظاتيمؤ" سةردةمي زانستي هيَرمينؤتيكة" واتة راظة كردن و تةئويل كردن. زانستي هيَرمينؤتيك لة دوو سةدةي رابردوودا ئةوةى سةلماند و بوو بة بابةتيَك بؤ فيلةسووفان و ليَكؤرِاني بواري فةلسةفة.  نيضة لة سةدةى نؤزدةهةمدا رايطةياند:ضيدي تيَطةيشتن ئاسان نيية.


ادامه مطلب
|+| نوشته شده توسط فه رزین در Wed 14 May 2008 ساعت 9:18 PM |
 

ئالَؤزى شيعر

سةيد مةحمود سةجادى

و: فةرزين

 

ئةمرِؤ خةلَكانيَكى زؤر بةدةست ئالؤزى شيعر بةطشتىء شيعرى نيمايىء بةتايبةت شيعرى سثى شاملؤيى دةنالَيَنن، تا ئةو رادةية كةبةطالَتةوة لةدواى تةواوبوونى شيعريَك دةلَيَن: شتيَكى ليَتيَنةطةيشتين "المعنى في بطن الشاعر، بةم شيَوةية دةرباز دةبن. بةلآم بةرِاى من ئةم تيَنةطةيشتنة لةشيعردا نية، بةلَكو لةرِازو رةمزىء ئالَؤزى جيهانيَكة كةشاعير دةيةويَت بيدؤزيَتةوة. ئةوةش بزانين شيعر (راحت الحقوم) نية بآ ئةوةى بيجووى، قووتى بدةى يان ضيَذى ليَوةربطرى. برِيَك لةخويَنةران ضاوةرِوانى ئةوة لةشيعر دةكةن كةهةركات لةسةر كارةكةيان طةرِانةوة لةطةلَ كوثآ ضادا يان كوثآ شةربةتى بةهار نارنجدا بيخويَنةوةو لةطةلَ تامى ضاكةدا بةه بةهيَكء ضةهضةهيَكيش ليَدةنء ئيدى تةواو.


ادامه مطلب
|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sat 12 Apr 2008 ساعت 8:12 PM |
 هة رضي هة ية

 

  

هة رضي هة ية با بباريَ

 

كوتم: بة بيَ  باران جيَم مة هيَلَة

كووضة و شةقامي ئةم شارة تةرِم ناكات

بيَزارم…

دةمةوىَ ئاويَتةي ئايةتةكاني ضاوت  بم

با ثؤليسةكان سةريان  شؤرِكةنةوة نيَو لنطي‘ شةرافةتيان

 

كوتم:  ليَرة دةنطي بالَندةكانيش  دةكوذن، مةرِؤ

من بة بيَ بالَ و بالَندة

لةم خاكة كة هي من نية،ض بكةم؟

 

كوتم :ئةم بارانةش لة طةلَما بة

با ضيتر طويَم ليَ نةبيَ

لة سووضيَكي ئةم جيهانة

سوور سوور بين لة هةنار و جيَت ناهيَلَم.

 

كوتم: تا ضاوةكاني تؤ هةتةر بكا

تا بيناييةكاني  منيش برِ دةكات

دةبم بة سةفةرت،

مالَئاواييت مةيةلة و ئيَوارةيةكي درةنط وةختة،مةرِؤ

دةبم بة ئاهوورا سةوزا

ريَت ليَدةطرم.

 

كوتم: تا سةر ليَوي حةزرةتي هةور

دةتوانين ماضةكانمان نةنووسين،

هةرضي هةية بباريَ

تا سةفةركانمان بةرةو باوةشمان ،ليَذ بيَتةوة.

 

كوتم: ضمان ناوىَ

تةنيا ثرِ بة زاري  لةتيَ سيَو و

هةلَفرِينى بالَى ثةثوولةيةك، مةرِؤ

من بة بيَ باران هةلَناكةم….

نانووسم

نارِؤم، مةرِؤ

دةستم بة هةنار شين دةكةم

بارانة ….

جيَم مةهيَلَة.

 

 

 

19.5.2007 سليَماني

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Wed 12 Dec 2007 ساعت 6:44 PM |
 قالاَوة نيشتماني من

قالاَوة نيشتماني من

 

خةستترين بيَت

قاوةيية زةرد باوةكاني ئيَوارة

بزةيةك دةكيَشم....

تا قالاَوة منارةكان.

رةهيَلََةيةك هةلَدةطرم و دةرِشيَمةوة بة سةر...نيشتمان ئاي!

بيَتاقةتيم كوَلاَنة،

ليَلَم لة ويَلَيةتيما

طومانة لة قاوةيةكي بةر ليَزمةي باران \ كة شينة\.

من سيَي سياسةت بة سيَي صابون دةنووسم،

نيشتمان بة قورِ.

طوَزةكةريَك دةلَيَمةوة

ثةنجةكاني خةنةيي.

كةني،با هاوار كةم

ضي بارانة هةستنةوة،

با حةشر،حةشري باران بيَت

ئيَمة قاوةيةكي شين بخوَينةوة...!

بة طيانت...دنيا شيَوياطة

ئيَستة،من و سةفةر و جادة

ثةنابةري هيَلَ و ثوَست موَديَرِنيين.

تؤ بة دوطمة دةنووسريَيت

بة دوطمة

بة دوطمة

ئاي كةني:

من بيَزارم،بيَزارم لة دوطمة

دوطمة

طةر بة سينطي تؤشةوة بيَت.

 

مةوداي ثةنجةكانم تا\ مةمكي تؤ \

كيبؤرديَكة و ضةند هيَلَي كارةباي شاراوة،

تؤ ثيَكةنة

من ثريَنتي ليَدةطرم،

بة فؤتؤشؤث دةيخةمة سةر ليًوم

ئاي كةني

من عاتيفة و ويَلَي بزةيةكم

بمباتةوة سةر حةقيقةتي جادة

بؤن، طوناة

بيَزم ديَـتةوة لةو رووبةندانةي كة من نيم

لةو منانةي دابةشيان كرد بة سةر منا.

تؤ لةم لةت و كوتانةي من تيََناطةيت

طؤرانييَكت بؤ دةلَيَم

تؤ ببة بة بووكةبارانة.

تؤ لة طةلَ بارانا دةيَيت

من لة نسيَي هةر ضي سياس.

دةزانم ليَم تيَناطةيت

مذي ماضةكانت با خةستتر بيَت

قالاَوةكان

بؤ نيشتمان.

بنوو...

خةون بة شاعيريَكةوة ببينة

شينيَك لة قاوةكةت دةخواتةوة و

ثاسيَ كةلةثضة دةيبا..

بة طيانت...

من دةستي شةيدام....

كؤلاَنيَكي بيَتاقةت و

شاريَكي بيَ ضرا بردي.

من ئيتر ويَلَيةتيم ئةبةخشم بة كؤلاَن

بيَ كةسيم ثرِ دةكةمةوة لة ذمارة موبايلي \قاحبةكان \.

شيعر بؤ كضة ويَلَةكان دةلَيَم

ثةنابةري هيَلَ و بارانن.

كةني ..تا شالاَوي قالاَوة..

تا غوربةت ئةبةديةتة

حةزم لة ئيَوارةيةكي خةست و

قاوةيةكي شيني بةر بارانة.

 

سليَماني. 2004

 

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sat 28 Apr 2007 ساعت 11:40 PM |
 سةيد عةلي سالَحي

ديدارصك لةطةلَ سةيد عةلي سالَحي

 

ديدارصك لةطةلَ سةيد عةلي سالَحي

 

سةيد عةلي سالَحي سالَي 1334 لةشاري ئيزة سةر بة ثارصزطاي خوزستان لةدايك بووة.

ثاييزي 1358 دةبصت بة ئةندامي كانووني نووسةراني ئصران.

سالَي 1364 وةك بنيادنةري شيعري "ئاخافتن" دةردةكةوصت.

سالَي 1364تا 1373 بةرثرسي بةشي شيعر لةطؤظاري "دنيا سخن".

سةيد عةلي سالَي لةولآتاني كةندا، سويد، ئةمريكا شيعري خوصندؤتةوة.

سةرةأاي نووسراوة و ضةندين كتصبي شيعري، كتصبصكي بة ناوي( زمزمةهاي ازلي) كة شيعرةكاني  شصركؤ بصكةس، لةتيف هةلَمةت، رةفيق سابير، عةبدولَلآ ثةشصو، هةية.

ئاخرين بةرهةمي شيعري بة ناوي "يوما انادا" ضاث بلآوكراونةتةوة .

لةظيستيظالَي طةلاوصذي سالَي 2005 لةسلصماني ضاوم ثصكةوت و بةم شصوةية و وتووصذمان لةطةلَ كرد.

ديارة دةظةري شيعري فارسي و كوردي زؤر زياتر لةم ضةند لاثةرةي دةوص . ئةو كاتةي ضاوم ثصكةوت زؤر ماندوو بوو نةمويست زياتر لةو ضةند دةقيقة ماندووي بكةم .

 

ئا/ فةرزين

 

- ئاغاي سالَحي وصأاي بةخصر هاتنتان بؤ كوردستان و ظيستظالَي طلاوصذ جةنابتان وةك شاعيرصكي فارس ، ئةو شيعرانةي كة لةم كؤأةدا خوصندرايةوة وةك بةرهةمي نةوةي ئةمأؤ ضؤن هةلَدةسةنطصني لةكوردستان ؟

_  ئةطةر بة شوصن طيروطرفتةكاندا دةطةرصي، ئةمة تةنيا موشكلةي شيعري كوردي و فارسي نية ئةمة طرفتصكي جيهانية. ئةطةر سةرنجت دابص، هةر لةم ولآتانةي دةوروبةرمان، لةئةفغانستان، ثاكستان، عصراق، ئصران وتةنانةت توركياش طيروطرفتةكان زؤر لةيةك نزيكةو ئةو موشكيلاتانةي هةأةشة لةئةلف و بصي شيعر دةكات هاوبةشن. هؤكةشي لة دايك بووني تةكنؤلؤذيايا جيهان، وةك موبايل و ئةنتةرنصتة، كاتصك تؤفانصكي طةورة روو دةدا لة هةر شوصنصكي دنيا دةبص مرؤظ ئامادة بصت بؤ زةرةركردن و سوودبردن، سوودةكةي زؤرة و زيانةكةي زؤر كةمترة.ئةمة قةيرانصك دةبينرص لةدةظةري وشة و شيعردا، تايبةت تةنيا بة كوردستان نية ئةمة كصشةيةكي بة تةواو جيهانية . ئةطةر سةرنج بدةيتة ولآتاني وةك سويد وكةندا و بةطشتي ئةوروثا ، بةرةي نوص هةر ئةم جؤرة طيروطرفتةيان هةية. من ئةمة بة موشكلة نابينم ، و بطرة زؤر بة خصريشي دةبينم بةو ماناية كة شيعرة طةورةكان لةوةها قةيران و بارودؤخصكدا لةدايك دةبن. بة شةريةتيش ثصويستي بة كةوتن و هةستانةوة هةية. هةر كةوتنص بة ماناي كةمين كردن بة واتاي ممارسةو دؤزينةوةي ئاسؤيةكي تازةتر.

 

- ئاغاي سالَحي ئصوة لة كةيةوة لة طةلَ ئةدةبياتي كورددا ئاشنا بوون ؟

* 25 سالَ لةوة ثصش من بؤ يةكم جار ناوي شصركؤ بصكةسم بيست. من لةتاران ضةند شيعرصكي تةرجمة كراوييم بيني و هةر ئةوةش بوو بة هؤي بةردةوام بوون و دلَطةرميم و ضووم بةشوصن ئةدةبياتي كورديدا.

من شاعيران: شصركؤ بصكةس، عةبدولَلآ ثةشصو، لةتيف هةلَمةت ، 22 سالَ لةوة ثصش كؤمةلَطاي فةرهةنطي ئصرانم ناساند، بة ناوي(زمزمةهاي ازلي) كة لة كاتي خؤيدا سةركةوتوو بوو، بؤ يةكةم جار ئةو دةلاقةية كرايةوة،بة تايبةت ئةو كات سانسؤر و هةرِةشة كردن زؤر بوو.هةر ئةو عةشق و هؤطريةي من بة زباني كوردي بوو بة هؤي هاندان و نةترسي من و زؤريش خؤشحالَم كة ئةو كاتة توانيم وةها كارصك بكةم و ئةمأؤ ئامانجةكةي دةبينم .

 

- هةروةها كة ئصوةش ئاطادارن كوردستاني رؤذهةلآت و كوردستاني ئازاد لة دوو بارودؤخي جياوازدان، ض لةروانطةي فةرهةنطي، كؤمةلآيةتي، سياسي و هةر بةوثصيةش بةرةي نوص خاوةني دوو قؤناغي جياوازن و بة دوو شصوة دةنووسن جةنابتان وا نابينن؟

_  واية، ناكرص بصجطة لةوة بصت. لةم سي سالَةي دواييدا بة مرؤظ هصندي 30 سالَي بة مرؤظايةتي كاري كردووة. بة لاي منةوة هةر جؤر كشمةكةش و ئةنارشيةتصك زؤرئاسايية،ئصمة هةزارةيةكي تازةترمان لةشيعردا دةست ثصكردووة. ئصستا من تا ضةند باوةرِم بةم يارية هةية شتصكي جياوازة، كات مرؤظ و مصذوو سص ياري هةميشةيين كة لةتةواوي بارودؤخةكاندا بوونيان هةيةو ئةمةش كاري سروشتة. من لةرادةبةدةر ئيمانم بة ئازادي رادةربأين هةية. ض لةئصران ض لصرة ئةو كةسانةي سوننةتيان كردووةو بة عادةت و ناتوانن دلَي لص ببأن، ئةو شةثؤلة تازانةي روو دةدةن. بةشصوةيةكي زؤر ناعادلانة رةدي دةكةنةوة و زؤر ديكتاتؤرانة لصكي دةدةنةوة. بةراي من دةبص جيلي تازة ئازاد بن. هةر بةهؤي هةلَةو سةركةوتنة كة سةرضاوةي تازة دةدؤزرصتةوة. تؤ برِوانة لةدةوراني سةفةويدا، دوو سص شاعير بوون كة ئةوانيش هةر ئةو جؤرة كةض رةوييةيان كرد، لةسةردةمي نيمايشدا هةر وا. هوشةنط ئصراني، هةر ئةم جؤرة ياريةي نكرد؟ دواي كودةتاي 1332 ، ثةرويز ئيسلامثوور ئةم قةيرانةي تصنةثةراند ؟ ئايا لةدواي شؤأشي ئيسلامي ئصران 1357 كة يةكيان مامؤستاي منة و ئةوانيكةش هاوتةمةني منن ئةم يارييةيان نةكردوة ؟ نابص نيطةران بين ، بةلَكو بووني ئةوانة بؤ ئةدةبيات زةروورة، تاوةكو قةزاوةت و دادوةريي ئةنجام بدرصت .ئصمة دةبص بأوصن تا وةكو ئةم رصطة تص بثةرصت .

بةم حالَةشةوة، شيعر هيدايةت ناكرص بةلآم شاعيران دةتوانن هيدايةت بكردصن. بةراي من لةكوردستاني ئازاد شاعيراني جيلي ثصشوو دةبص شاعيراني نوص هيدايةت بكةن و داكؤكيشيان لص بكةن. خؤ ئةطة قةيران رووبدات و لةماوةي دوو سالَدا كؤتايي بصت باشترة لةوةي كة20 سالَ بةردةوام بصت و ببصت بة نةخؤشي و بة كةساني تريش بطات.

 

- ئاغاي سالَحي لةئةدةبياني فارسيدا رةوتطةلص هةية وةك : شيعري حةجم ، شيعري سثي ، شيعري بنةمايي ، شيعريي نيمايي، بةلآم لة كورديدا ئةو شةثؤلانةمان نية بةراي تؤ هؤكةي دةطةرصتةوة بؤ ضي؟

* كوردستان سالَي 1991 لةدايك بووة، ئاخر لة 91ةوة تا 2005 ضةند سالَ دةكات14 سالَة . ئايا دةبص مةدةنيةتصكي ثأ لة ديموكراسي لة ماوةي 14 سالَدا، ضاوةرواني واي لصدةكرصت؟ تؤ ئةدةبياتي كؤني كورد تةماشا بكة ، ثشت سةري ئصمة نالي و مةحوي هةية، دوايي دصتة طؤران ، ودواية شصركؤ بصكةس و دواتريش جيلي تؤ . ديارة ئةمة لة رووي كاتةوة زؤر كةمن. ئيَوة ضون خؤتان لة فةرهةنطي ئيَران جيا دةكةنةوة، ئةوة دةلَيَم ،دةنا فيردةوسي شاعيري ئصوةية، روودةكي شاعيري ئصوةية، بةلآم ض بكةين كة سانسؤري حاكمان و زؤرداران ئةو سنوورة دةستكردانةيان دروست كردووة . بة داخةوة ئةوةش تةينوةتةوة نصو ئةم بارودؤخة ناسك و حةساسة . ئةوة فيكرو راطةياندني زؤردارانة كة دةلَصن كورد هيضي لة ثشتةوة نية . نة، وا نية، كورد بةتايبةت لة خةباتي ضةكداريدا خؤي لة مصذوودا سةلماندووة.

بؤ طؤأاني كؤمةلَطا، ئةم خةباتة فةرهةنطي كؤمةلآيةتية ثصويستة. هةرضةندة كة كوردستان14سالَة لةدايك بووة. بةلآم مصذووي بةتالَ نية. طؤران هاوكات لةطةلَ نيمادا دةستي كردبة شيعري مؤدصرن. ئةم كوردستانة لة نصو دةريايةكي خوصننةوة خؤي كصشاوةتة دةرةوة. وةلآتصك كة هةرخةريكي كؤض و شةأو خوصن بووة، هةر ئةوةندة ضاوأوان دةكرص، كاتص كة طوللة قسةي يةكةم بوو، وشة نةيدةتواني قسةبكات. من دلَنيام ئةو طؤأانة لة كوردستاندا خةريكة طةشة دةسةصنص.

 

- ئصوة بة" نامةكان و نيشانيةكان" هاتن. بةدلَنيايية خوصنةري رؤذهةلآت هةر كات ناوي ئيَوة دةبةن"نامة ها و نيشاني ها"يان دةكةويتةوة بير، ئةو بةرهةمة جوانة، وةك خؤتان دةلَصن شيعري" ئاخافتن"ة. دةكرص كةمص لةسةر ئةو جؤرة شيعرة بؤمان بدوصي.

- ريشةي شيعري " ئاخافتن" لة ناو طاتاكاني ئةظصستاوة دةست ثصدةكات.لةنصو مصذووي شيعري فارسيدا طةر بطةريت، دةتواني شيعري ئاخافتن لة شيعرةكاني حافزدا ثةيدابكةيت. ئةو رةطة ناسكةي كةلة مصذووةوة بة ناسكي خؤي كصشا هةتاوةكو تةمةني من. لةتةمةني مندا خؤي كصشايةوة و ضووة سووضصكةوة. سانسؤر وةك طةورةترين بةلآو ئافةت ئيزني بة ئصمة نةدا كة ئةو رةطة زصأينة لة نصو شيعردا ثةيدا بكةين و بيناسصنين. هةرضةندة كة ثصشينةيةكي زؤر كؤني هةية لة ئةدةبياتي ئصمةدا، من بؤ يةكةم جار ناساندم. من شيعرم لةو كالَة سوننةتي و هةلَةية نةجات دا. بؤ يةكةم جار توانيم دست وةردةم لة ناوةرؤك و فؤرم و بنةماي شيعري سوننةتي و هاتمة سةر ئةو باوةأة كة زماني شيعر ئصستا دةبص زباني ئاخافتن بصت.

بةمن ضي كة شيعرصك ئيستعارةي بصت يان نةبصت. بةراي من ئيستعارة بايةخصكي شاعيرانةي نية. لة مصذوودا سانسؤر و جةبةري زؤرداران بوو بةهؤي ئةوي شاعيراني ئصمة بؤ شاردنةوة و ونكردن ثةنايان بردة بةر ئيستعارة و دواية بوو بة ئةرزش. ئةوكاتةي كةمن ئةو جؤرة شيعرةم ناساند زؤر كةس بةرهةلَستم وةستانةوة ( هةرضةندة كة لةثصشدا دةمزاني) بةلآم زانيان خةلَكي ئصران ثصشوازيان كرد لة شيعري ئاخافتن، ئيدي ئةوان نةيانتواني هيض بكةن و ناضار بصدةنط بوون.

شيعري ئاخافتن، شيعرصكة كةخةلَكي حالَي دةبن و تصدةطةن، بةلآم تايبةتةكان ثةسةندي دةكةن. شيعري ئاخافتن ئاوا دةستي ثصكرد و خةلَكي ئصران و بطرة كوردستان بةمن سةلمانديان كةرصطةكةم هةلَة نةبووة. من بةشصوةي تيؤري لة سالَي 53 وة لة ناو رةفيقةكانمدا لة جنوب باسي ئةوةم دةكرد. بةلآم ضؤن ئةو كات نةوجةوان بووم وهصشتا ئامادةنةبووم، نةمتواني. لةتايبةتمةنديةكاني شيعري ئاخافتن، سأينةوةي زباني ئيستبداد، زباني زؤر دارو ضيني بالاو دةربارية.

 

- ئصستا لة ئصران ئةو رةوتةي جةنابتان جصي خؤي طرتووة و زؤر كةسيش ئصستا هةر بةو شصوة و بةو زبانة دةنووسن.

- بةلَص واية. بةلآم واي لصهاتووة كة خةريكة بؤ خؤم و ئةوانيش دةبصت بةشيعري سوننةتي دةبص ئالَوطؤأي بةسةردابيت.

 

- لةم بةرهةمة تازةي ئيَوة، زؤر شت طؤأاوة تةنانةت شصوة نووسيني زبانةكة....

- نةطؤأاو بةلَكو تةكميل بووة. وشة هةر ئةو وشانةية شاعيريش هةر ئةو شاعيرةية، تةنيا رصطةي خؤي بأيوة و طةشةي كردووة. شيعري ئاخافتن بة زباني تةغةزول و زباني عاشقانة دةستي ثصكرد و ئصستة بووة بةزباني كؤمةلَ.

 

- لة ضاوثصكةوتنصكدا كة لةطةلَ ئةنور مةسيفي ،باسمان لةسةر موقةدةس و فيعلي ئةمر كرد. ئةو دةيطوت كة باوةأم بة ئةمركردن لة شيعردا نيةو تةنانةت بؤ جارصكيش ئةمرم نةكردووة. راي ئصوة ضية.

- ئةطةر من هاتمة سةر ئةو باوةأةي كة "دةبص" و "رةنطة" لة شيعردا بنووسم بزانة كة درؤت ثص دةلَصم. شيعري من لةسةر ضاوةيةكةوة دصت كة ئةو جصطة لة مندا دةرووني بوةتةوة. ئةو سةرضاوةية ريَطة بؤ من دةدؤزصتةوة، ئةو سةرضاوش كؤمةلَطاية.

بةراي من شيعر بيرو باوةر و فكرصكي بةرجةستةي شاعيرصكة بؤ كؤمةلَطا.

 

- ئصستاش بؤ زؤر كةس روون نةبوةتةوة. بطرة زؤر شاعيريش هةن كةباوةأيان بة ئيلهام هةية.

بةتةنزةوة ثصت دةلَصم كة ئيلهام خانم لة مصذة مصردي كردووة. من بةمانة كارم نيةو باوةأم ثصي نية، من بة ئؤرطانةكاني لةشم كارم هةية و بةو فكرةي كةلة مصشكمداية. ئةوشتةي من لة جيهان وةري دةطرم دةيكةم بةشةراب و دووبارة دةيدةمةوة بة خؤي. من باوةأم بة(نةست) هةية. من بةو نةستة دةلَصم " شهوود" شاعير شةفا بةخشي كؤمةلَطاية ثةرستاري كؤمةلَطاية ثزيشكي كؤمةلَطاية نة ليدصرصكي سياسي.

 

- سةيد عةلي سالَحي. كصية؟

- سةيد عةلي سالَحي كوردصكة ناتوانص كوردي قسةبكات. 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Mon 25 Sep 2006 ساعت 6:12 PM |
 ديمانةيك لة طةلَ " فرياد شيري"

بةرهةمهيَناني شيعر بوةستيَ،ثيَويستة ماوةيةك بيَدةنط بن تا وةكو شيعر رؤحيةتي خؤي ثةيدا دةكات

 

ديمانةيك لة طةلَ شاعيري بة ناوبانطي ئيَراني

" فرياد شيري"

 

                              

 

فةرياد شيري شاعير و وةرطيَرِ و نووسةريَكي بة ناو بانطي ئيَران و كوردستاني رؤذهةلاَتة.

سةرةتاكاني شيعر نووسيني دةطةرِيَتةوة بؤ حةفتاكاني هةتاوي.

خاوةني ضةند كتيَبي شيعرية بة ناوةكاني: مانط ميواني ضاوةكاني تؤ بوو،قالاَوةكان لة زباني ضؤلةكة تيَناطةن،ئيمزايةكي تري دةويَ ئةم ناوة، ذنيَك بة هيَمني طوتي عةشق(وةرطيَرِاني شيعري شاعيراني كوردستاني باشوورة)،شيَتة طؤرانيةكاني باران و ضةندين ضيرؤك و وتاري بة فارسي نووسيوة سةبارةت بة شيعر و ئةدةبياتي كوردي.

لة فستيوالَي طةلاويَذي 2005دا لة سليَماني ضاومان ثيَكةوت و ئةم وتوويَذةمان لة طةلَي ئةنجام دا:

ئا/ فةرزين 

 

 

 

 

 

- كاك فةرياد تؤ وةك نةوةي ثاش سةيد عةلي سالَحي و عةلي بابا ضاهي رةزاضاييضي و... كة زؤربةي شيعرةكانت بة فارسيةو ناوبانطتان دةركردووة ، شيعري فارسي تا ئصستا بة طشتي ضؤن دةبيني، هةلَبةت مةبةستم شيعري دةهةكاني حةفتا نيية .

 

 -  تايبةتمةندي شيعري فارسي بة ثصي كات و شوصن دةبص بطةرينةوة بؤ دواوة ، بؤ مصذوو. بة راي من شيعري نوصي فارسي لة نيماوة دةستي ثصكرد ، شيعري نيمايي تائصستا بة ضةند قؤناغصكدا تصثةريووة . كة لةحةفتاكاندا دةطةيتة لوتكة. لةنيما و دواي نيما زؤر قؤناغ لةرووي زبان، ناوةرؤك، فةن و زةين  و هةروةها زؤر قؤناغي ناخؤش و قةيراني بأيوة.

 قةيران ئةوةية كة تؤ ناضاري جؤرصك تصثةري جا ض لةسياسةتدا بصت يان لةفةرهةنط و ئةدةبدا. شيعري فارسي لةهةر قةيرانصكدا كة دةرباز بووة تايبةتمةندي خؤي بةخشيوة .

نيما سةرةأاي شيعرةكاني، وتةكاني زؤر كاريطةري هةبوو لةسةر جيلي ئةوكاتةي. نيما تيؤريسيؤن نةبوو، بةلآم وةك ثصشبيني، ثصشبيني دةكرد بؤ قةيراني شيعري فارسي و رصطةي ضارةشي بؤ ديتةوة.

شصوازةكاني شيعري" ناب، حجم، جيغ بنفش" و شيعرةكاني هووشةنط ئصراني و رةزا بةراهةني زؤر جياوازة، هةروةها شيعري ئاخافتن يا طوفتاري سةيد عةلي سالَحي . كة ئةمانة هةموو لة نيماوة سةرضاوةيان طرتووة.

نيما دةلَص : شيعر دةبص رصطة و شصوازي سروشتي خؤي تصثةر بكات . واتة زبان و فؤرمصكي سروشتي بدات بةشيعر . فروغ فةرؤخزاد، ئةحمةد رةزا ئةحمةدي ، سةيد عةلي سالَحي هةندصكيش لة شيعرةكاني شاملودا ئةو فؤرم و زبانة سادةي نيما دةردةكةوصت.

نووسيني شيعري فارسي دوو تايبةتمةندي سةرةكي هةية . يةكةميان سادةيي و بةرةو زباني عاميانةو دووةميش تةكنيك و فةنة.

هةموو  تايبةتمةنديةكاني شيعري فارسي بةر لةم نةوةي ئصمة شةفاهي و بة شصوةي نةزةري و ثصشبيني وتةكاني نيما بوون كة ئيَستا ئصمة دةرطيري ئةوةين.

 

-  ئةطةر بطرصنةوة بؤ سالَةكاني 40 دةبينين، كةش و هةواي سياسي و كؤمةلآيةتي زؤر رةش و خنكصنةر بوو جؤرصك لةنا ئومصدي و رةش بيني  و بةطشتي ئةو كةش و هةوا ناخؤشةي ئةو سالآنة لةشيعرةكان شاملو ، فروغ، رويايي و ئةخةوان بة جواني رةنطي داوةتةوة، جا  هةر ئةو كةش و هةواية بطوازينةوة بؤ ئصستا. ئيَستاش شاعيران و رؤشنبيران كةش و هةوايةكي لةو ضةشنةيان هةية هةلَبةتة من باوةأم بةوة هةية كة دةلَصن "انسان در تنطنا بة ذرفا ميرسد " واتة مرؤظ لةذصر زةخت و فشاردا قولَ دةبصتةوة.

بةوتةيةكي تر داهصنان و ئافراندن لة وةها كةش و هةوايةكدا دروست دةبصت، هةلَقولآني ئةو شصوازو داهصنانة كة لة شيعردا كرا ض لة سالَةكاني 40و ض سالَةكاني 70 دةكةوصتة نصو قةيران و وةها كةش هةوايةك، بة راي ئصوةش وا نية ؟

 

-  لةتةواو جيهاندا هةر كات شيعر بةرةو سياسةت و شيعري شؤرِشطصرِانة و ضريكي ضوو ، شيعر دةبصتة قورباني . لة دةهةي ضلدا زؤر شاعيري باش هةبوون بةلآم ضؤن بةرةو سياسةت ضوون و شيعرةكانيان كرد بة دروشم و شيعار، سةرنةكةوتن و تةواو بوون . لةو ناوةدا تةنيا ضةند كةسصك شيعريان بةرز كردةوة .

شاعير دةبص زرنط بصت وةك شاملو و نيما كة توانيان فؤرم و ناوةرؤك بة جواني تصكةلَ بكةن و داهصنانيان هةبص. شيعري سياسي هةرماوة و لة دواي شؤرِشي ئيسلامي لة ئصران شيعري بةرةنطاري و موناسيبةت هةر ئةو كارةي سالَةكاني ضلي كرد.

 

- با بضينة سةر سالَةكاني حةفتاد،بة تايبةتمةنديةكانيةوة، تؤ وةك شاعيرصك لةو بةرةييت ضؤن هةلَيدة سةنطصني و كاريطةري شيعري فارسي لةسةر شيعري كوردي تا ض رادةيةك دةبيني .

 

 -  من بؤ خؤم سةرةتاكاني حةفتا دةستم كردووة بة شيعر و بةهؤي ئةوة كة لة تاران بووم و لةنصو تةواوي قةيران و كةموكوورِي و كصشةكاني شيعردا بووم بة جواني ئاطادار هةم، من ثصش ئةوةي شيعري نوص بنووسم غةزةلم دةنووسي .

ئةو جةرةياناتةني كة لة دةهةي ضل و ثةنجا رووي دا ، بةردةوام بوو تاكو سالَةكاني حةفتا. دةهةي حةفتا ثأ كارةسات ترين دةهةكاني شيعري فارسي بوو. ئيَستاش بيروأاي جياواز هةية كة ئةو قةيرانة تةواو بووة؟ ئةو كارةساتةي كة دةبص بكةوصت كةوتووة؟ من سةرةأاي ئةوةي كة بة ثصضاوانةي هاورصكاني ترم بة ثؤلين كردني شيعر باوةأم نية تةنيا بة خودي شيعر فكر دةكةمةوة كة ضي بةسةردا دصت و ضؤن طةشة دةكات. ئةو طؤأانكارية فؤرميانة و ناوةرؤكيانة كة لة دةهةي حةفتاد روويدا دةطةرصتة بؤ بةردةوام بووني كصشةكاني شيعري ضل.

ناضارين بطةرصنةوة بؤ لاي نيما و ثصشبينيةكاني نيما. بة راي من بارودؤخي ذينطة زؤر طرنطة، هةموو داهصنان و طؤرانكاريةكاني زبان و ناوةرؤك بةستراوةتةوة بة ذينطي نووسةر. لةئصراندا بةهؤي هةشت سالَ شةأ لةطةلَ عيَراق، تةواوي توانايي و ضالاكيية ئةدةبي فةرهةنطيةكان هةر يةك بة جؤرص طؤرِانكاري بة سةرداهات و شاعيراني هان دا بةرةو شيعري بةرةنطاري. شاعيران بة دوو شصوة دابةش بوون شاعيراني خودي و غةيري خودي. شاعيراني خودي دةستيان داية نووسيني شيعري بةرةنطاري و ستايش كردني دةسةلآت، لةم حالَةتةدا شاعيراني غةيري خودي ناضار بوون بصدةنط بن. كؤأة شيعرييةكان بأا، بنكةي نووسةران دةستيان لة كار شوستةوة .

ئةو كات من لة دة بيرستاندا دةرسم دةخوصند (ئةعدادي)  ئصمة ناضار بووين تةنيا بخوصنينةوة، رابردوومان بة جواني و بة وردي بخوصننةوة و ممارسيةي نووسيني شيعر بكةين –طؤظار و رؤذنامةي ئةدةبي زؤر كةم بوون . سةرةرِاي هةموو كصشةو ئةو طرص طةورانةي لةسةر دلَماندا بوو. ئةمةش طرص و عوقدةيةكي تر بوو بؤ ئصمةي طةنج . شيعريش وةك طرصيَ، وةك شتصكي نةوتراو، وةكو رقصك لةطةرووي نةوةي ئصمةدا هةبوو. شةأ تةواو بوو، بة هؤي رؤذاني شةأةوة روحي كؤمةلَطا ثصويستي بة شتي خؤش و لةزةت بةخش بوو.

لةشيعريشدا بارودؤخي روحي كؤمةلَطا واي دةويست كة شيعر دةبص سادة بصت، ثأ بصت لةخؤشةويستي و عاتيفة.

شاعيري ذير نابص خوصنةر بة دةستةكةم دابنص. لة وةها بارودؤخصكدا بة ثصي ذينطة و باري فةرهةنطي –زباني كؤمةلَطا و ئةو كارةساتانةي بة سةريدا هاتووة ، بة بص ويست خؤيان دةخزصنة نصو فكر و خةيالَي شاعيرةوة.

لة دةهةكاني 60دا ضةند شاعيرصك هةلَكةوتن وةكو سةيد عةلي سالَحي ، شةمس لةنطروودي ، فرشتة ساري ، لة دواي تةواو بووني جةنط خةلَك روويان كردة جؤرصك لةسادةيي . ئيدي ئةو زبان و رؤحة تووأةيان نةما، ياني بةرةو كةم بوون دةضوو ." تةنز"يش يةكصك لةو زبانانة بوو كة تايبةتصكي زؤري دا بة ئةدةب و زباني ئةدةبي. تةنز يةكصك بوو لة تايبةتمةنديةكاني شيعري دةهةي حةفتاد. تةنز بوو بة هؤي ئةوة كة ئصمة بتوانين ختوكةي واقيعةتةكان بدةين و بيانجولَصًنين و ئةو واقعيتة تووأة و ناواقعييانة جصطة بدةن بة شت طةلص تر و وةك بت لة زيني ئصمةدا نةمصننةوة .

ئةم شصوازة، سادةيي و تةنز كص دةستي ثصكرد؟ ئصمة ناتوانين ناوي كةسصك بةرين زؤر كةس بانطةشةي ئةوة دةكةن كة ئةوان دةستيان ثصكردووة . بةلآم نابص ناعادلانة قةزاوةت بكةين . ئةو  شاعيرانةي كة ناوم بردن وةكو سةيد عةلي سالَحي، شةمس لةنطروودي ، فرشتة ساري، لةدةهةكاني 60 دا ئةم تايبةتمةنديانةي زؤر تصداية. سةيد عةلي سالَحي جصطةي تايبةتي هةية ئةو زيرةكترة. بةراستي سالَحي مامؤستاي منة. سالَحي زؤر ذيرانة بارودؤخةكان دةرك دةكات و هةلَيان دةسةنطصنص.ئةو كاتةي كة كؤمةلَطا ثصويستي بة شيعري عاتيفي و دلَداري و سادةيي و ئارامش هةبوو، كؤمةلَة شيعري "درةنط هاتي ريرا" ي بلآوكردةوة . درةنط هاتي ري را زؤر لة ناكاودا هات و زؤر كةسيش ضاوةأصي ئةوةيان نةدةكرد .

زؤر كةس هاتنة سةر ئةو باوةأة كة ئايا دةتوانريَ بةم سادةيية شيعر بنوسرص . سادة بةلآم قولَ و بة ديدطايةكي عاشقانةوة. دةبص ئةو واقيعةتة باوةأ بكةين كة زؤر كاريطةري هةبوو لة سةر نةوةي ئصمة. لة دواي شةأ و لة طةلَ ئةم شاعيرانةدا كؤأي شيعر و طؤظاري ئةدةبي فةرهةنطي دةستي ثصكرد و ضالاكيةكانيان نواند.

طؤظاري، كارنامة –طلشيري ، معيار ،... و ضةند كارطايةكي شيعري و داستاني لة تاران هةفتانة و مانطانة دةبةسترا و ئصمةش بةشداريمان تصدا دةكرد. ئةم جؤرة كارانة زؤر كاريطةري لة سةر ئصمة دانا.

ئةوةي كة دةلَصم نابص بؤ دةستثصكردني ئةو رةوةندة ئاماذة بة كةسصك بكةين ئةوةية لة دةهةي 70دا باوةرِ واية كة حةرةكةتصكي بة كؤمةلَ ئةو دياردةي ثصكهصنا، هةر كةسصك بة تواناي خؤي هاتووة ، هصزصك و جولآنةوةصك بة زبان بة شيعر ببةخشص. ئةو شاعيرانةي ضالاكيان زؤر بوون و ديارن ،" رةزا زةرِين ثوور، ميَهرداد فةلاح، عةلي عةبدالرةزايي،ئةبووفةزل ثاشا ". ن كة سةرأاي ئةوي شيعريان دةنووسي توانيان ضةندين وتاريش لة سةر ئةو رةوتة بنووسن و كاريطةري خؤيان دانصين. ئصستاش لة سةر شيعري دةهةي حةفتاد،را زؤر جياوازة كة بؤ ضي و ئايا ئةو بزووتنةوة سةركةوت يان نة؟ ئايا لة قةيران هاتوةتة دةرةوة يان نة؟

بة راي من بأيار نية كارةساتصك رووبدات . ضةند شاعيرصك هاتوون و وةها شيعرصكيان نووسيوة . قةرار نية هةموويان يان كةسصكيان تيَدا هةلًَكةوصت بة طةورةيي شاملو ،ئصستا لة جيهاندا شاعيرصكي بكرص بة لوتكة نية.

لة تةواوي بوارةكاندا لة شيعردا برِيار وا نية كة شاعيرصك وةك شاملو طةورة بصتةوة و ببصت بة ئوستوورة .

ئصستة شيعر( ايكس فاير) تاريخ مةسرةفي تايبةت بة خؤي هةية، ئصستا جيهان بة هؤي تةنكنولؤذياوة شيعر نابصتة كصشةي نصو كؤمةلَطا . كؤمثيؤتةر و ئةنتةرنصت هةموو وةرطرةكاني بردووة بؤ لاي خؤي، دنياي ئةدةبيات وةرطري كةم و تايبةتي هةية ، لةولآتصكدا كة 70 مليؤنة بؤضي ضاثي كتصب 1000 دانةية ؟ مني شاعير بة  1000دانة ضؤن لةولآتصكي حةفتا مليؤني دا بلَصم شاعيرم. ئةو هةزارة دانةش بةشي خودي شاعيرةكان ناكات. ئيدي خوصنةراني لة كوص بصت. لةكوردستان و ولآتاني ديكةش هةر واية.

لة تايبةتمةنديةكاني شيعري دةهةي حةفتا جؤرصك لة رةفتارو ئالَؤزي و ئالَؤزي زةين و فيكري كؤمةلَطاو هةروةها بة سوودي ئةوي دي يةكص لة ئيشكالاتي ئةو دةورةية، ئةوة بوو كة شاعيران دةرطيري شاعيراني ثصش خؤيان بوون . نازانم بؤضي بأيَ شاعير بؤ وةدةست هصناني ثلةو ثصطة رابردووي خؤي لة بير دةباتةوة. هةروةها كة لة سةرةتادا ئاماذةم ثصكرد تةواوي فيكرو ضالاكي ئصستاي ئةو شاعيرانة نةتيجةي تصكؤشاني شاعيراني رابردوون. واتة ئصمة هةرضيمان هةية بة جؤري قةرزداري ئةوانين.

 

- ئةو جؤرة بيركردنةوةش لة كوردستاندا هةيةو باوة، نةوةي حةفتاكان كؤمةلَص كاري باشيان كرد وةك ئصوة لة تاران، بةلآم كاتص كة لة طةلَ شاعيراني وةكو شصركو بصكةس، ئةنوةر مةسيفي  و هاشم سةراج دا دةدوي ، دةلَصن ئةو كارةي ئصوة دةيكةن ئصمة لة دةهةكاني 60 و 70ي ميلادي كردوومانة. واتة ئصمة جؤري بةردةوام بووني ئةوانين .

 

– راستة واية، شاعيراني ثصشوو وةكو ثشتوانة وان،ئةوان ثالَثشتي ئصمةن، ئةوانةي بايةخيان نةدا زيانيان لص كةوت و زوو ناويان سأايةوة . بؤ نموونة رةزا زةرين ثوور لة دواي ضاثي كتصبي يةكةمي ئةوةندة لة خؤ بايي بوو ومن مني كرد كة ئصستا شيعري بؤ نانوسرصت ، تةواو بوو.

بة دلَنيايةوة دةلَصم شاعير ئةطةر راستطؤ نةبص درؤزن بصت، خيانةت كار بصت بايةخ بؤ دابة نةريت و رةفتاري كؤمةلاَيةتي دانةنيَت،زياني ليَ كةوتووة. عةلي عةبدول رةزايي تةواو بوو ئةو ئةوةندة نازانستيانة ئةهانةتي كرد بة شاعيراني ديكة، ئةوةندة شيعري ئةم وئةوي دزي ئصستا لة نصو ئةدةبياتي فارسيدا وةها ئابرووي ضوو كة زوو سأايةوة.

ميَهرداد فةلاح-يش بصدةنط بوو. بصهزاد خاجات بة شصوةيةك ئةحمةد رةزا ئةاحمةدي ة بةلآم به شيَوة يةكي مؤدصرن. ئةوةندة جؤر بزةيي نية بلَص من كاريطةريم لة ئةحمةد رةزا ئةحمةدي وةرطرتووة .

من لة سةيد عةلي سالَحي كاريطةري زؤرم وةرطرت ، يةكةم كتصبم بة تةواوةتي لة ذصر تةئسيري شيعري سالَحي دا بوو ئةوةشم لة هةموو جصطةيةكدا طوتووة، لة دواي ئةوة من هاتم لة ئيمكاناتي شيعري ئاخافتن كةلَكم وةرطرت بة سوودي خؤم .

ديارة ئةم قةيرانة كؤمةلآيةتي و سياسي و فةرهةنط و هونةريةي ئصران لة كوردستاندا و لة نصوان رؤشنبيرو شاعيرانيشدا بص كاريطةري نةبووة . بة تايبةت نةوةي 60 و70 كان.

بةرةي نوصي كوردستان و بةرةي نوصي فارسي هةموو تافي نةوجةوانيمان لةشةأدا تصثةركرد. بة جؤرصك فصري خشونةت و توندو تيذي و عوقدة بووين، ثصمان وابوو لة شيعريدا دةبص تووأة بين، بة توندوتيذيةوة لةطةلَ شتةكان رووبةروو ببينةوة. ئةمة دةطةرصتةوة بؤ ئةو دةورانةي شةأي زةيني و فيزيكية.

من لة وتارصكدا لة ذصر ناوي "كاريطةري جةنط لة سةر شيعري ئةمأؤ" باسي ئةو كاريطةريةم كردووة بة شصوةي زانستيانة و رةوان ناسانة، ض لايةنة نيطةتيظةكةي ض لايةن ثوزةتيظةكةي  يان سوود و زياني ضي بوو .

ئةو هؤيانة بوون بة لةمثةر لة سةر رصطةي شاعيرةكان و بصدةنط بوون ، زؤربةيان لة نيوةي شةستةكاندا وةستان.

ئةو كاتةي لةسةر جةنط و كاريطةريةكاني بيرم دةكردةوة توانيم لة كتصبي "باوةشي من ثأة لة سةفةر" كة خةلآتي كارنامةي وةرطرت بة ضاوصكي عاشقانةوة بأوانمة جةنط، واتة من لةم سةفةرةمدا بؤ كوردستان تصطةيشتم هةموو ئةم هةل و مةرجةو كارةساتانة كةبة سةر شيعري فارسيدا هاتووة بة سةر شيعري كورديشدا هاتووة .

 

-  لةكوردستاندا بةهؤي جياوازي سنورة جوغرافياييةكانةوة لة باشووري كوردستان و رؤذهةلآتي كوردستان ئةطةر هةندص وةردبينةوة ، دوو شصواز لة شيعر و بةطشتي ئةدةبيات هةية، لةباشوور بةهؤي جةنط و ئةنفال و راثةأين و كوشتن و برِين رةنط دةداتةوة، لةنصو شيعري كوردستاني باشووردا شاعيرةكان زاراوةي شةأ و ئةنفالَ و .. زؤر بةرضاو دةكةويَت، جؤرصك لة رؤحيةتي جةنطيان تيَداية. بةلاَم لة كوردستاني رؤذهةلاَتدا بة هؤي بارودؤخي سياسي ،فةرهةنطي و كؤمةلآيةتي، زباني شيعر زياتر روو دةكاتة فةلسةفة و تةكنيك .

 

-  لةكوردستان لةنةوةي حةفتاكان كةسانصك هةن شان بةشاني شاعيرة فارسةكان بة جيدييةوة كار دةكةن، ئةطةر مةجال هةبوو دةمةوص شيعري ئةو شاعيرانة وةرطصأم بة فارسي. لةكوردستاني باشوور لةطروثي "تةليعة" زؤر بة زةحمةت ضةند شيعرصكم وةرطصأاوة، بة راستي ئةوان نوصخواز وكاري باشيان كردووة. لصرة(باشوور) كاريطةري شيعري كلاسيك لةسةر شيعري ئةم نةوةية زؤر دةبينرص.

بة راي من دةبص بةرهةم هصناني شيعري زوو بووةستص و ماوةيةك ثصويستة بصدةنط بن، تا وةكو شيعر رؤحيةتي خؤي ثةيدا دةكات. با جارصكي تر رابردوو بخوصننةوة و رةخنةطرانة تاوتوَي بكةين. بة دلَنيايةوة ثاش ئةم بصدةنطيية شيعري زؤر جوان و بةهصز دصتة نووسين. ثصويستة ماوةيةك تواناكاني خؤمان بخةينة طةأ و ئةو كتصبة تازانة كة دصنة بازاأة’وة تةرجومةيان بكةين. كتصبخانةي كوردي زؤر ثصويستي بةم كتصبة نوصيانة هةية.

لةناو شاعيراندا جؤري لةرةوانثةرصشاني دةبينرصت، ثصم واية دةبص ماوةيةك راوةستن و كاري تةرجةمة بكةن.

-  راستي باسي وةرطصأانت كرد، ئصوة كةمةلَة شيعريَكت لة شيعرةكاني شصركؤ بصكةس، عةبدولَلآ ثةشصو، رةفيق سابير و لةتيف هةلَمةت وةرطصأاوةتة سةر زباني فارسي، ضؤن بوو دةستت داية ئةو كارة ؟

 

-  من بأيار وانةبوو بيانكةم بة كتصب ئةو كات لة كرماشان دؤستصكم هةبوو كتصي كوردي بؤ دةهيَنام، من ضون ئةو كات ريَنووسي كورديم باش نةبوو هةولَم دةدا لةطةلَ خوصندنةويان رينوسةكةشم ضاك بكةم. جاروبار شيعرصكم دةخوصندةوة تةرجومةشم دةكردةوة، بةهؤي ئةوة كة من رةفيقةكانم فارس بوون هةر شيعرصكي جواني كورديم خوصندبايةتةوة لاي ئةوان دةمطوت شيعرصكي زؤر جواني كورديم خوصندوةتةوة . ئةوانيش داوايان دةكرد بؤيان تةرجومة بكةمةوة . ئةو كاتةي هةستم دةكرد كة ثصويستة ئةم شيعرانة تةرجومة بكةمةوة، هةر ئةم جؤرة تةرجةمانة كؤبوونةوة تاوةكو ، دةزطاي ضاث و بلآو كردنةوةي "مينا"ثصشنياري ثصدام بؤم ضاث كردنيان .

من هةرضةند كة زؤر ئةمانةت داربووم بةلآم لةرووي زبانةوة، ئالَوطؤري زؤرم ثص بةخشي، بأيارة كتصبي دووةمي تا مانطصكي ديكة بلآو بكرصتةوة .

لة كتصبي دووةمدا تصكؤشاوم لةهةر ثارةضةيَك ضةند شاعير بناسصنم.لة طؤران وة دةستم ثصكردووة تا دةطاتة طروثي "تةليعة" كفري" روانطة" و ئةو كةسانةي كة سةربةخؤ بوون. رةنطة ئةو شيعرانةي كة هةلَمبذاردوون، لةشيعرة باشةكانيان نةبص ضؤن من سةرضاوةم نةبوو، زؤر جار مةجبوور دةبووم بؤ ثةيداكردني شيعريَ لةذنةكان لةئةنتةرنصت كةلَك وةربطرم، لةطةلَ ضةند كتصبيَك كة مةريوان هةلَةبجةيي بؤي هصنام .

ئةم كارةي من بوو بة هانداني كؤمةلَص كةسي ديكة كة ئصستا خةريكن و شيعرو رؤمان و ضيرؤكة كورديةكان وةردةطصأنة سةر زباني فارسي . ئةوان كارةكةي منيان سادةتر كردووةتةوة، ئةوةي كة ئصستا من كاري لة سةر دةكةم كارةكاني فةرهاد ثيربالَ- ة.

 

- ئةي بؤناساندني ضالاكي شاعيرةكاني نةوةي خؤمان ضيت بةدةستةوةية؟

 

- هةلَبةت ئةوة بلَصم كاري تةرجةمة، دةبصتة هؤي زيان و زةرةري كاري شاعير.

لة كوردستاني رؤذ هةلآت بةهؤي ئةوة كة لةطةلَ شاعيراندا ثةيوةنديم هةية دةتوانم بة ئيزني خؤيان تةرجةمةي شيعريةكانيان بكةم، طرفتي من كاري شاعيراني كوردستاني باشوورةكة ناتوانم بة باشي لة ثةيوةنديدابم.

وةرطصر جاض بة ضاك ض بةخراث قسةي هةردصتةوة سةر، طةرواية ثصم خؤشة كاري خؤم بكةم. مةريوان هةلةبجةيي لة تاران بارودؤخصكي زؤر خراثي هةبوو، سةرةأاي ئةوةش بةردةوام بوو بؤ تةرجةمةي ئةدبياتي داستاني كوردي بة فارسي.

ئةو موكافةعةية دةيدةن بة وةرطصر ثصت واية ضةندة بايي زةحمةتةكةي نية.

ئةطةر كؤمةلَطاي  ئةدةبي ئصمة بص ويذدان نةبصت دةبص دالَدةي وةرطصأبن و داكؤكي لةسةر بكةن، دةنا وةرطصأ كارصكي بصهودة دةكات.

وةرطصأخؤبة ثلةو ثصطة ناطات، بؤ نموونة مةريوان هةلَةبجةيي كة ضيرؤكةكاني شصرزاد حةسةن تةرجةمة دةكاتةوة، هةموو دةلَصن ئةوة كتصبةكةي شصرزاد حةسةنة ئيدي وةرطصأ ون دةبص. وةرطصأ تةمةني خؤي دادةنصت بةلآم هةميشة قورباني دةبصت.

من لةسةرةتاش بيرم لةوة دةكردةوة كة تةرجةمة نةكةم بةكاري يةكةمم. جاربةجارص كاتيَ دةزانم وةرطصأاني شيعرص لة زباني فارسيدا خوصنةري هةية دةيكةم.

 

- كاري تازةت ضي بةدةستةوةية؟

 

- كاري تازة ضاثي دووةمي كتصبي "ئيمزايةكي تازةمي دةوص ئةم ناوة" كة لةم رؤذانةدا بلآو دةكرصتةوة. دواية لصكؤلَينةوةيةكي زانستية لةسةر ئةدةبياتي مندالآن و مصرمندالآن. ضيرؤكي" ئصمة لة وصنةي بارانصكداون بووين" وشيعرةكاني دكتؤر فةرهاد ثير بالَ و كؤمةلَة شيعرصكي فارسية (بةثصكةنينةوة) كة زات ناكةم ضاثي بكةم.

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Thu 20 Jul 2006 ساعت 11:29 AM |
 
  دابه‌زاندنی فۆنتی یونیکۆد
|+| نوشته شده توسط فه رزین در Thu 29 Jun 2006 ساعت 7:57 PM |
 

ريَطة

 

 

ثيَكةنينت

بة بالَي ليَوةكانمةوة... فرِي...

شةيدا ... تؤ ئةو رازة  نةهيَنيةبووي

لة ثةسيَوة رةشةكانما

طرِ ثرذيَني بالَامت كرد

ئةو ئاوازة غةريبةبووي

كة خؤي كيَش كرد

بؤ ثرضي ئاوريَشمي ئازارةكانم

من لة سرتةي ثةرِةسيَلكة نةدةطةييم

نةم دةزاني ثةثوولةيَك بمدويَنيَ

ضي ثيَ‌بلَيَم...!

هةر ناوي تؤم دةجريواندو

خؤم ئةدا بة دةس شةثؤلة حةرير يةكاني ضاوتةوة

لة بووليَلَي بلَيَسةو دامركانا

ئاهوورام بووي.

*
شةيدا... ضارةنووسة بةرووتا ديَم

قافي بالَات  زؤر نزيكة

كؤيلةييَكةي كؤدةريم

بة هةناسةي بالَي دلَة خؤرثيَت

بمناسيَنة...

«كلي ضاوت مةرِذيَنة بة رووي منا» [1][1]

وام لة مةوداي هةلَفرِينا ...

رِيَطاكةم ليَ ون دةبيَ...

دةستم بطرة و

ئاشقي رووناهيةكاني خؤتم كة

شةيدا.. ثيَش ضاوي تؤ

رِووباريَكي سةر كةش بووم

كة تةنياييم ئةبوو بة مانط

بة هةورازا بالَام ئةكرد

بيَ‌ئارامم...بيَ ئارام

وةكوو سيَوة سركةكةي

يةكةم ديدار

نيلووثةرِي ثةرض دراوةي

مةوداي دوو سيَبةرم

بالَيَكم هةلَفرِيني طرتووة  و

بالَيَكم هة...لَ

و

ة

ر

ي

ن ...

فرياكةوة ...شةيدا...

لة تةوةرةي ويَرانيما

ثاكترين رِيَطاو  مانا بوويت

من تينويةتيةكةم شكاوةو

رِيَطاكةشم هةمان رِيَطاية

كةثرضي زامةكانمي ليَ سةوز ئةبوو

بؤشاييةكان

مينارِيَذي طةيشتن بوون

تؤ بةرزي

ئاسمان نةويي

دةضؤن ئةشيَ ونت كةم

دةضؤن ئةشيَ

دةضؤن...

*

شةيدا... ئةمشةو ثةنجةرةكةم

قةراي بالَي دوو ثةريية

بةرمالَةكةم شةثؤلي دلَداريية

هةناسةكةم ...دةنطي كيَشةي

بالَ ليَدان و شكاندني

سةيرةي دلَ و نةردةي سينطمة

طريان‌و ثارِانةوةم

دوو ئاويَنةي روو لةيةكة

سةرم ...طةردةلوولي خوليايةكة

بؤ هةرزالَي كازيَوة

« هةلَا دةضيَ»1

شةيدا...

تؤ لووتكة

من ثيَدةشتم

 

با :  زنةي ماضم تيَكةلَ بة دةرياي ضاوت بىَ

 

 

 

21/10 –8/ 9/ 1377 سةقز

 



[1][1] . . ئيلهام لة رفيَق سابير

1 ماموستا هة‌لؤ

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Thu 18 May 2006 ساعت 5:37 PM |
 

سة مفوَنيا

تا ئة و ثةرِ سنووري طةزيزةو

ثيَكة نيني ئة و دار سيَوة ي

ئيَواران بة سة رماندا ...دة ثاييزيَ

ضاوة كانم بة برِة

هة نسكة هة نسكي حيلةي ئة سث و

بريسكة بريسكي بارانيَكي سثي

بة‌دوومدا ريَضكة يان بة ستووة

سنوور لة وشة وة رة ت دة بيَ

بانطم كة با خةتةكان بسرٍِينةوة

ئةو بةيانيانةي بة دة نطي طوللة رادة كةن

ثرضي طزنطاويان بطرين و

بة ئيَوارةي هةرضي ثيت و وشة ية خوَش كةين...

*

كوَترة طةريدةكاني شار

كة‌هاتنةوة نيَو ئيَسكة‌كانم

ثيَيان ئةلَيَم:

بة‌بيَدة نطي لة زامة‌كانم بخوَنةوة

نةزيلة‌ي شة‌هيدان و دلَاراني ضياش

بتكيَننة ‌زاري زاروَكان

باببن بة شوَرِة زام .

*

بة هةرضي خويَني ضووة راطةيةنة

سة ريان بةرز كةنةوة و ببن بة جةنطةلَي خويَن

ئيمة ثشتيوانمان هةر خويَنة‌و ...خويَنةو...خويَن

منيش هيَلانة كان فيَر دة كة‌م

ضوَن بة مةلة‌وة ‌هةلَفرِن

بوَ سة‌ر جةنطةلَة خويَنة كان /خويَنة جةنطةلَية كان /

ئاي... توَثةلَة‌ عة شقة ون بووةكةي دة‌روونم...!

طةر هيَندةي هةناسةييَك رووم تيَكةي

لَة كيَلََطةي برينةكانما

دانةويَلَةي تيشك دةضيَنم

با ضاوةكانت بة رووناهي رابيَ...

بوَم نانووسريَ...نا...بوَم نا نووسريَ

ئةوة بةلَيَني دلَداريَ بوو

بة لووتكة كانةوة

هةثرون هةثرون بوو.

لةو كاتةوة

ضاوة كانم لة ثة سيَوي بيَكة سيمدا

بة خوَمدا هةلَثة سيَراوة و

خوَم ون بووي ناو طيَذةني خوَمم... توَيش

كوَنة دةرديَكي ناو ئةم سةمفونيا ليَ نةدراوةي .

*

وةرة دةردت لة بيَكة‌سيم ئالَيَنة

با كوَترة كان بيَدة نط نةبن

با خويَنة جةنطةلَييةكان شةختةنشيني ماتم نةبن

تو َ ثيَكةنة با باوةرِم بة بيَدةنطي دارسيَو و

بريسكة بريسكي باران و ئيَوارةي ثيت و وشة ببي َ

با باوةرِم

شثرزة ييم

بةم سة مفوَنيا بيَدةنطة رابيَ .

 

                                                                  3/2/80ـ سوفيا ن

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 23 Apr 2006 ساعت 9:2 PM |
 مالَئاوايي

مالَئاوايي

بيَقةرارم ...شةيدا

هانم دة جادةكان لةبةركةم

ئةم سةفةرةم ثيَوة ناية

دةترسم ...ثاييزيَكي هةرمان  بةسةرما بيَت

ضاوي توَيش هيض طةلَايةكم /بؤ نةنووسيَ/

ئةو كؤلَانانةم  بةسةردادة

با تريفةي / زرينطةي /  دلَة خورثيَت

زرمةو نالَةي فرَؤكةكان ون كات

شةيدا:

ئةم سةفةرة  هةناسةية بةرم نادا

دةستم  بطرة و بمسثيَرة بة  طوللة و ريَذنةي دووكةلَ

رةنطة تينويةتيم بة كيميا بشكيَ

رةنطة شيعريَكي زةرَنةقووتة،  لة طةروومدا ببيَ  بة لاثةرِةييَكي

توورِة   و هةلَفرِيَ....

شةيدا :

هيَمنايةتيت  بنيَرة  بؤ تفةنط

بامةرط تةقة نةكاو

جاريَكيتر  شيعرةكانم / بةر شةثؤلي ضاوت كةويَت

شةيدا:

لةم ويَستطةية بة جيَت ديَلَم

بةهار بؤ تؤ ثرِدةستطيران

مةرطيش بؤ من ثرَ طوللة بيَت.

7/1/82 سةقز

 

رةوةن

 

ئةلبؤميَك / ميداد رةنطي /و

ضةن ثاكةت جطةرة

 بؤ سةرةتاي ئةم غوربة تة/ تا ضاوي تؤ/زةروورتة /

مرؤظــــ تا دةطاتة / قافي/  برووسكة

كرنووش دةبا بؤ ضي بةردة ...

شةيدا:

تا سووري سيَو

هةنطاوةكانم  ضةن ئةزةرديَن ...؟

ضةنيَ بهةوريَنم ئةم ئاسمانة

 تا شةيدايي...

مردن ضةن هةزارة‌...؟

شةيدا:

كريَوةيةو مةرطةسات

دةستم بةرةو باكوور  دةضيَ و 

لاقم بةرةو هةلَديَر...

شليَوةي ماض و دابرِانة

 ريَ دةر ناكةم

ئةم بارانة  ئةلبؤميَكي  نامؤييم / نارِةنطيَنيَ/

لة نسيَي  كام  سووتانا/ داتطرسيَنم/

  تؤ كة لةشت لة كازيَوة ناسكترة...؟

شةيدا: ئةمة هةزاربةهةزاري دةردة

ئةم  ريَطاية

وةهمي  ئينساني  سةردةمة

طةرِان بة دووي ون بوونا

 ريَ دةرناكةيَت...

ئةم تةمتوومانة  ماض مةكة

هيَشتا شانت  بة تةرمةبرين/ رانةهاتووة/

تؤ: جطةرةيةكم  بؤ داطيرسيَنة

با بطةم بةم ئيَوارة سيَوة  و

شةيداتر...رةنطة كان هةلَبذيَرم.

 

 16/1/82 سةقز

خة ست مةرطييوم

                                                  

بةسةر شانانيدا  دابوو/  زةردةثةرِيَ/

بزةيةكي  دريَذي لة ئَََيَوارة دةكيَشا ...

مذمذ  تالَي دةكردةوة

 خيابانةكان  بة سةر دارتيَلة كاندا  سةر ئةكةوتن.

*

 ئيَستا  شار بيَ  شةقامةو ئيَوارة 

ئاة خواية

دلَتةنطي شاعيَر

دةبيَ لة كام هيَلَ و ثةسيَودا  ترؤر كريَ ...؟

مردوووةكان  مذ  دةدةنةوة لة /  تالَي دارتيَلة كان /

منيش  جطةريَيةك  لة بزةي ئةو زةردةثةرِةية... 

 

 

26/1/82 سةقز

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Tue 28 Mar 2006 ساعت 5:5 PM |
 جواني ناسي

جواني ناسي ( هيَطل، كانت، شووثةن هاويَر )

 

    - 

فةرزين 

 

سروشت يةكةم سووذة بوو بؤ دؤزينةوةى جوانى.مرؤظ لةنيَو سروشتدا فيَر بوو جوانى ضية و ناجوانى ضية. هةروا كة هيض كةس لة هيض كةس ناضيَت، روانين و بير و بؤضوونى هةر كةسيَكيش لةوى دى جياوازة.

طولأ جوانة، ئةمة واتايةكى طشتية، واتة هةرضى كة طولَة كةسيَك نية بة طولأ بلَآ جوان نية. ئةمة ضةمكيَكى طشتية و بؤ هةموان يةك شتة.جياوازى ليَرةداية، كام طولأ جوانة؟ سةليقة و حةزةكان ليَرةدا جيا دةبنةوة. بير و هةستى تاكة، كة راظة دةكات. رةنطة كةسيَك رةنط و بؤنى طولَيَكى ثآ جوان بيَت، ئةوى دى نا. مرؤظ بة هةستةكانى خؤيةوة، يان بطرة لة رووى ثيَويستيةكى طرنطةوة شتيَكى لا جوانة.

عارفةكان "نياز" بة سةرضاوةى جوانى دادةنيَن. (نياز زةروورةتى شتيَكة كة تؤ نيتة). هةر شتيَك كة نيازت ثآ ثةيدا كرد، ئةوة جوانة، كة نيازت ثيَى نةبوو، ثيَويستيت ثيَى نية و جوان نية. ئةمة لة لايةكةوة، لة لايةكى ديكةشةوة فةيلةسووفةكان "هةست، رؤح"بة سةرضاوةى جوانى لة قةلَةم دةدةن. كانت ثيَى واية هةستة كة وادةكات تؤ شتيَكت لا جوان بيَت يان نا. مةرج ئةوةية كة تؤ لةو كاتةدا بة ض هةستيَكةوة (خؤش، ناخؤش)لة شتيَك دةرِوانى.طةر هةستيَكى خؤشت هةبوو، ئةوة شتةكةت لا جوانة، دةنا جوان نية. كانت سةبارةت بةمة دةلَآ: "طةر بمانةويَت بزانين شتيَك جوانة يان نا، ويَنا كردنةوةى نابيَت بضيَتةوة سةر بابةتةكةى و بة هزر و عةقلَةوة ثيَناسةى بكةين". لة رووى ئةم وتةيةوة بؤمان دةردةكةويَت كة ويَناكردنى شتيَكى جوان بة ئامراز و كةرةسةى خةيالأ دةطةرِيَتةوة بؤ ئوبذة (زةين) و هةستيَكى خؤش يان ناخؤش.

بؤ نموونة: طولأ جوانة، ئةمة قةزاوةتيَكى ئؤبذكتيظة (عةينى)، بةلآم طشتى. ئةم طولَة بؤنى خؤشة، قةزاوةتيَكى سوبذكتيظة، بةلآم شةخسى و تاكةكةسى. قةزاوةتى يةكةم، زةوقية و قةزاوةتى دووهةم ئيَحساسى. هةر بؤية دةلَآ: "مرؤظ لة رووى خووةوة هةلَسءكةوت دةكات، بةرانبةر بة شتيَكى جوان قةزاوةتى نية."

لة جيَطةيةكى تردا، كانت بؤ دةرك كردنى جوانى رؤح بة كانطايةكى طةورةتر و ثيرؤزتر دادةنآ و دةلَآ: "بؤ دةرك كردنى جوانى، ثيَويستمان بة رؤحيَكى طةورة هةية".

رؤحةكة دةبيَتة هؤى دروست كردنى هةستةكان، ضةندة بايةخ بة رؤح بدةى و ضةندة كارى لةطةلَدا بكةين ئةوةندةش روانطةت سةبارةت بة شتةكان دةطؤرِدريَت.

ئةفلاتوون هةموو شتآ بةتايبةت جوانى لة دنياى (مؤسؤل)دا دةبينيَتةوة: "هةر شتيَك سةرضاوةى نةطةرِيَتةوة بؤ مؤسؤل، ئةوة بوونى نية".

هةر شتيَك كة بوونى هةية، حةقيقةتةكةى لة دنياى مؤسؤل داية. شتةكانى ئةم دنياية تةنيا سيَبةريَكن لةو شتة حةقيقيانة.

بة وتةى شؤثةن هاويَر، ضةمكةكان تةنيا ثةيوةنديى (عيللةت و مةعلوول)ة، بآ ئةوةى ئاماذة بة سةرضاوة و كاريطةريَتى شتةكان بكات.

كة شتيَك جوانة، بير لةوة ناكريَتةوة بؤ جوانة.يان سةرضاوةى ئةم جوانية لة كويَوة هاتووة؟ تةنيا هةست و دادوةرييةكى تاكةكةسية. ديارة هةمةوو شتيَك سةرضاوةى لة مرؤظداية. مرؤظة كة شتةكان دةدؤزيَتةوة، ناويان لىَ دةنآ و مانايان ثآ دةبةخشآ.ئةوةش لةبير نةكةين كة دنياى هةركةس هيَندةى دةظةرى فيكر و هزرى خؤيةتى.

زؤر لة فةيلةسووفةكان رايان واية طةر مرؤظ نةبيَت هيض شتيَك نية. شوثيَنهاويَر دةلَآ: "ئةطةر من وةك ئوبذة بوونم نةبيَت، ئيدى شتيَك وةك (مةعلوول) واتة سوبذة بوونى نية".

مرؤظ مةرجة بؤ مةنهةج و سةرضاوة، ضى دةبينآ و ضؤن دةيبينآ. ئةمةش بابةتيَكى طرنطة. ضى ديتن و ضؤن ديتن لة كةسيَكةوة بؤ كةسيَكى ديكة جياوازة. بة دلَنياييةوة لاى مرؤظيَكى سادة و لاى هونةرمةنديَك يان بيرمةنديَك ئةمانة جياوازن. هةر ئةم دوو ضةمكة بوو بة هؤى ثةيدابوونى هونةر.ئيَستة كة باس لةسةر جوانيناسى دةكرآ، هونةر وةك بابةتيَكى سةرةكى دياهونةرداية و هونةر لة جوانى.جوانى وةك هونةريَكى ئةزةلى بابةتيَكى هةتاهةتايى رؤلَى خؤى دةطيَرِيَت، هونةريش هةتا هةتاية لةطةلأ جوانيدا دةذى.هونةرى شيَوةكارى، ميعمارى، مؤسيقا، ئةدةبيات، ثةيكةرسازى، سينةما و... هةموو دةضنة خانةى هونةر و بابةتطةليَكن بؤ جوانيناسى.

بيرمةندان جوانى دةخةنة ثيَش هونةرةوة، (جوانى لة هونةردا يان جوانيناسيى هونةر). ئةمة زؤريش راستة و بةو هؤكارانةى لة ثيَشةوة باسمان كرد، جوانى بوو بة هونةر.

هونةر هةستيَكى بآواسيتة و راستةوخؤى مرؤظة.هونةر راستةوخؤ لة رؤح و دةروونى تاكةوة بةرهةم ديَت.هونةر خودى ئةو حةقيقةتانةية كة ئاشكرا دةبيَت و دةبيَتة بابةتى ليَكؤلَينةوة.

هةر مرؤظيَك كة لة دايك دةبيَت خاوةنى وةها هةستيَكة. ثةروةردةكردن و راهيَنانى ئةو هةستانة وةزيفةى هةر تاكيَكة. ئةوةى هةستى كردووة، تيَدةكؤشآ رايهيَنآ، بةلآم بةهؤى طيروطرفتى ئابوورى، فةرهةنطى، كؤمةلآيةتى و... ئةمرِؤ لة زؤر جيَطةدا بنةماى هونةرى، ئالأءطؤرِى بةسةردا ديَت و لة جيَطةى شياوى خؤياندا ناميَنن. بؤ نموونة كةسيَك حةزى لة مؤسيقاية، بةهؤى ئةوةى كة ناتوانآ ئامرازةكةى بكرِيَت و بضيَتة وانةكان، دةبيَت بة شاعير.ئةحمةد شاملوو دةلَيَت: "شيعر ئارةزووى سةركوتكراوى مؤسيقاية لة مندا". بةهةر حالأ ئةمة كيَشةيةكى كؤمةلآيةتية و ناضيَتة ناو باسةكةى ئيَمة.

هيطل دةلَآ: "ئةركى راستةقينةى هونةر، طواستنةوةى طةورةترين ئارةزووةكانى رؤحة بؤ ئاطايى".

مرؤظ بةثيَى نيازى رؤحى بة ئازادى، توانى ئةو شتانةى (سوبذة)ن، دةروونييان بكاتةوة و بة هزر و خةيالَى خؤى سةرلةنوآ دايرِيَذيَت. ئةمة كؤثى كردن لة سروشت نية. ئافراندنى خةيالَة و هيَز و تواناى تاكةكةسة. بآواسيتة و سةربةخؤية. مرؤظ قةناعةتى بةو شتانةى كة بوونيان هةر بةوجؤرة كة هةية، نية. ئةو ثيَى خؤشة شتةكان ئةوجؤرةى كة خؤى ثيَى خؤشة وابيَت. ئافراندنى هونةر ليَرةداية. هونةر ضون بةرهةمى خودى خةيالأ و رؤحة، لةزةت و بةرهةميَكى ئةزةلية.

هيطل تايبةتمةنديى بةرهةمى هونةرى لةم سآ خالَةدا دةبينيَتةوة:

1_بةرهةمى هونةرى، بةرهةمى سروشت نية، بةلَكوو دةستكةوتى ئةكتيظى مرؤظة.

2_بةرهةمى هونةرى، تةنيا بؤ مرؤظ هاتووة و هةروةها بؤ لةزةت و هةستةكانى مرؤظة.

3_بةرهةمى هونةرى، لةخؤيدا بآكؤتايية.

لاى هيطل دياردةكانى هونةر ئاركى تايثيَكى تايبةت نين.بةلَكوو بةرانبةر واقيعى ئاسايى، ئؤبذةيةكى زياتر و فراوانتر لةخؤ دةطرآ. ئاركى تايث لة هونةردا، خودى حةقيقةتة. ضون راظة كردنى خؤيةتى و توخميَك وةك رؤح بةسةريدا زالَة.

راستة كة بةرهةمى هونةرى دةبآ هةست بورووذيَنى، بةلآم تةنيا ئةمة بةس نية. بةلَكوو دةبيَت ئةو هةستانة بورووذيَنآ كة بةرهةمى جوانين. هةر ئةمة دةبيَتة هؤى جياوازى لةطةلأ: وتةبيَذى، ميَذوونووسى، ريكلامى ئايين، سياسةت و... .

هونةر دةسكةوتى كةسانيَكة كة تايبةتة بة جوانى. هةر ئةم هةستة تايبةتة كةسةكان لة يةكدى جياواز دةكاتةوة. بؤنموونة، سياسةتمةداريَك قةت ناتوانآ ببآ بة شيَوةكاريَك، يان ثةيكةرساز. تةنيا شتيَك كة مرؤظ هةتا ئةبةد دةبآ وةك بةردةكةى سيَزظ رايكيَشآ، دةردة. مرؤظى هونةرمةند بةهؤى ئةوةى كة خاوةنى دةرديَكى فراوانترة، تيَدةكؤشآ دةردةكانى بة راشكاوى بخاتة روو، ويَنةيةك، طؤرانيةك، ثارضة مؤسيقايةك، شيعريَك... . ئةمة بؤضوون و تيَرِوانينى هيطل بوو كة بة كورتى باسمان كرد. با بزانين كانت و شوثيَنهاويَر ضؤن دةرِواننة جوانى.

لاى كانت بةرهةمى هونةرى جؤريَكىترة. دةلَآ: "بابةتى هونةرى ثرةنسيبيَكة كة لةطةلأ توخمة تايبةتةكاندا هاوسةنط دةبن".

بةرهةمى هونةرى وةك ئؤرطانيزمى بوونةوةريَك رةضاو دةكرآ كة هاوكاريى تةواويان لةطةلأ يةك بيَت. رؤح يةك لةو توخمانةية كة زالَة بةسةر ئيرادة و ئاطايى مرؤظدا. هونةر لة نةستى مرؤظةوة هةلَدةقولَآ، واتة جةوهةرى هونةرةكة لة ناخودئاطاى هونةرمةنداية. ئةوةش دةطةرِيَتةوة سةر ئةو هةستانةى كة لة رؤحدا تايبةتن بة دةركى جوانى.

كانت، جةخت دةكاتة سةر قةزاوةتى جوانيناسى. ئةو بؤ ناساندنى ضةمكى جوانى لة ضوار وتةزا كةلَك وةردةطرآ: ضؤنيَتى، ضةنديَتى، ريَذةيى، طؤشة.

"زةوق توانايى هةلَسةنطاندنى بابةتة يان ضؤنيَتى ويَنايةكة، بة ئامرازى شادى يان بيَزارى. بآ ئةوةى كة ضاوةرِيَى سوود و قازانجى بيَت". واتة جوانى بة دوو هةست ليَكدةدريَتةوة، هةستى خؤشى، هةستى بيَزارى.

شتيَك جوانة كة بة هةستيَكى خؤشةوة ويَناى بكةيتةوة.بآئةوةى كة سووديَكى لىَ وةربطرى. تةنيا لةزةتيَكة خؤش. ئةو شتةى دةبيَتة هؤى بيَزار بوون، جوان نية. نةك تةنيا زةوقت بؤى ناضآ، بيَزاريشت دةكات. ئةمة دةطةرِيَتةوة سةر ضؤن ديتن و ضى ديتن. بؤ نموونة، لة ثيَشانطايةكى شيَوةكاريدا، بينةر لة ديتنى تابلؤكان بؤى دةردةكةويَت كة كيَها لةو تابلؤيانة لة كاتيَكى خؤشيدا كيَشراوة. دةروونناسيى رةنطةكان، هيَلَةكان، نةرمى و زبرى، بابةتةكان و... كةرةسةيةكن بؤ ناساندنى دةروونى شيَوةكار.

كانت شتيَكى ثآ جوانة، كة تةنيا بة خةيالأ ليَكى دةينةوة، نةك بة عةقلأ و هزر. ئةو شتة جوانةش نابآ بطةرِيَتةوة سةر شيكردنةوةى و ثرسيار بكةين بؤ جوانة، ضؤنة كة جوانة؟ تةنيا دةبآ بة دوو هةستةوة هةلَيسةنطيَنى كة جوانة يان نا.هةستى خؤشى، هةستى بيَزارى. ئةم قةزاوةتة ثةيوةنديى هةية بة ئةو كةسةى كة دةيبينآ. ئةو قةزاوةتة بةهؤى ئةوةى كة قةزاوةتيَكى زةوقية، دروست و لؤذيكى نية، بةلَكوو تةنيا هةستيَكة و تةواو. ئةو هةستة خؤشة كة قةزاوةت دةكاتة سةر بابةتيَك، زةوق و سةليقةيةكة، كة هؤطرى هيض شتيَك نية.كاتيَك قسة لةسةر بابةتيَكى جوان دةكرآ، بة بنةما و ضؤنيَتى  و ضيةتى كاريَكمان نية. بؤ نموونة ئةطةر ثرسيار بكةين ئايا ئةم تةلارة يا ئةم كؤشكة جوانة يان نا؟ رةنطة كةسيَك بلَآ، من خؤشم لة شتى بؤرذوايى نايةت. يان كةسيَكىتر بلَيَت، ئةم كؤشكة خويَنى هةزاران نةفةرى ضةوساوةية. هةر يةك لةم وةلآمانة وةلآمى ثرسيارةكة نية و قةزاوةتيَكى دروست نية.

بة لاى كانتةوة قةزاوةتى زةوقى تةنيا بينةرة.واتة قةزاوةتيَكة كة بة (بوون)ى شتةكان كارى نية، تةنيا بة ضؤنيَتى شت لة بةراورد لةطةلأ هةستيَكى خؤشى يان ناخؤشية.كانت لةسةر ئةو باوةرِةية كة ضؤن تةواوى قةزاوةتة زةوقيةكان، طشتيَكى ئؤبذةكتيظة و لؤذيكى نية، هيض ياسا و ريَسايةك بة دةستةوة نادات هةتاكو ثيَوةريَك بيَت بؤ قةزاوةتى جوانى. قةزاوةتى زةوقى، تةنيا ئيدةيةكة، ئةويش لة ناخى تةواوى مرؤظةكاندا هةية. واتة طشتية. كانت ديَتة سةر ئةو راية كة: "جوان ئةوةية كة بآ هيض واتا و ضةمكيَك، بابةتيَكى خؤشى طشتى بيَت".بؤ تيَطةيشتنى جوانى، ثيَويستة هاوسةنطى لةبةرضاو بطرين. واتة كةسيَك يان شتيَك جوانة كة ئةندامةكانى هاوسةنطى لةطةلأ يةكدا هةبيَت.بؤ نموونة، دةمى، ضاوى، روومةتى، سةرى...يان طةلآكةى، طولَةكةى، بةرسيلةكةى... لةطةلأ يةكدا بخويَنيَتةوة. كة ئةمانة (ئؤرطانيزم) يةككةوتن، ئةوة شتةكة جوانة. كة باسة لةسةر جوانى شتيَك دةكرآ، ئةوة بة روالَةت لة ديتنى ئؤرطانيزمى شتةكةوة بؤمان دةردةكةوآ كة جوانة، ئةوةش هةستيَكى خؤش لة ئيَمةدا دروست دةكات.

طؤشةنيطا (زاوية ديد) بؤ كانت طرينطة. ئةويش لةسةر ئةم بنةماية. جوانى ئةوةية كة بآ هيض واتا و ضةمكيَك زةروورةتى هةستيَكى خؤش ويَنا بكاتةوة. ئةمةش زةروورةتى بونياديَكى سوبذةكتيظة كة زةمينةكةى لة هةستداية نةك لة ضةمكدا.يانى ئةم زةروورةتة (ثةسندة) نةك (ناثةسند).

قةزاوةت كردنى بابةتيَكى جوان، ثةسندكردن وثةسند نةكردنى بابةتةكةية. هةستةكانى ئيَمةية كة شتيَك ثةسند دةكات و شتيَك ثةسند ناكات. ضونكة ئةم هةستانة لة تةواوى مرؤظةكاندا هةية، شتيَكى طشتية، واتة هةستيَكى هاوبةشة. جوانى لاى هةموو كةس يةك شتة. كة وابوو جوانى ضةمكيَكى طشتية. كانت دةلَآ: "قةزاوةتى طشتى، تةنيا بة هةستيَكى هاوبةشةوة ثيَك ديَت". ليَرةدا بؤمان دةردةكةويَت كة لة قةزاوةت كردنى شتيَكدا، هيض كةس بؤى نية دذ بةو ئيدةية بوةستآ. ضونكة ئيَمة قةزاوةتةكانمان لةسةر بنةماى هةستة نةك ضةمك.نالَيَين هةرموو كةس لةطةلأ ئيَمةداية، بةلَكوو دةلَيَين "دةبآ" لةطةلأ ئيَمةدا بيَت. كانت ئيدةى ئةو كةسانةى كة هيَلَى هةندةسىيان ثآ جوانة، قبوولأ ناكات. بضمى هةندةسة ريَكخستنى هيَلَةكانة و ئةنجامى راستةوخؤى ضةمكيَكة.دوايةش بؤ دروست كردن و ريَكخستنى ئةمانة هزريَكى ئةكتيظى دةوآ، خةيالأ جيَطةى نية. كةوابوو ئيدةى ئةو كةسانة بة دوو هؤ قبوولأ ناكريَت:

1_ريَكخستنى هيَلَةكان ئامانجى دياريكراوى هةية.

2_ئيزن بة خةيالأ نادات كة ئازادانة ئةكتيظ بيَت.

با لةم وتةوة دةست ثيَبكةين:"جيهانى هةستةكان بة زانست دةرنايةن، تةنيا بابةتى شك و طومانن". لة زؤر جيَطةدا شووثيَنهاويَر وةك ئةفلاتوون بير دةكاتةوة. ئةو دنيا خةيالَية كة ئةفلاتوون باسى دةكات (مؤسؤل)، شووثيَنهاويَر طرنطى زؤرى ثيَدةدات. ئةويش سةرضاوةى هةموو شتةكان دةطةرِيَنيَتةوة بؤ دنياى (مؤسؤل).

وشةى حةقيقةت ميتؤديَكة كة بةردةوام لة فةلسةفةى شووثيَنهاويَردا بةرضاو دةكةويَت. حةقيقةت ضةمكيَكى تاكة (مجرد)، كة تةنيا لة دنياى(مؤسؤل)داية.فةلسةفةى شووثيَنهاويَر باس لةسةر ئةوة دةكات كة حةقيقةت بة ثةيدابوونى بوونةوةرةكانةوة هاتة نيَو جيهانى هةست و مادة. واتة بةهؤى كات، شويَن، ثةيوةندى (عليت)ةوة بوو بة بيضم و دياردةى ئةم جيهانة. حةقيقةت لة يةكة بوونى خؤى هاتة دةرةوة و بينرا و بلآو بؤوة و شتةكانى دنياى ثيَكهيَنا. ثارضةثارضة بوونى حةقيقةت و ثةخش و بلآوبوونةوةى بةسةر جيهاندا، سةر ليَشيَواوى بؤ ئيَمة دروست كرد. هةر ئةوةية كة تا ئيَستاش واتايةكمان بؤ راظةكردنى خودى حةقيقةت نية.

حةقيقةت كة دابةش بوو، طومانى لة نيَو ئيَمةدا ثيَكهيَنا. باوةرِمان بة راست بوون و ناراست بوونى شتيَك نةكرد.طومان و دؤزينةوةى جارنةجارآ لة ضةمكى حةقيقةت، مرؤظى دوضارى "حيرت" كرد. "حيرت" (سةرليَشيَواوى، سةرطةردانى) بوو بة هؤى دؤزينةوةى ضةمكةكانى حةقيقةت. هةلَبةت ضةمكى حةقيقةت بة شيَوةى رةها نا، بةلَكوو بةشيَوةيةكى ريَذةيى.

بزربوونى خودى حةقيقةت مرؤظى هاندا بؤ بيركردنةوة.واتة ضةمكةكانى حةقيقةت لة بيرى مرؤظدا بوو بة شتيَكى موقةدةس و بوو بة ئةفسانة و ئوستوورة. ئيدى مرؤظ لةوكاتةوة تةنيا لةطةلأ نسيَى داتاكاندا ذياوة و دةذى. شووثيَنهاويَر ثيَى واية طةر دنياى (مؤسؤل)ديار كةويَت، ئيدى ناتوانين ئؤبذة و سوبذة، دةليل و مةدلوول لة يةكدى جيا بكةينةوة. بةهؤى ئةوةى كة لةو دنيايةدا هةموو شتةكان تيَكةلأ دةبن و تةواوكةرى يةكترى دةبن و دةبنة يةك شت.

"جيهان دةلَيَى وةك من واية".ئةم رستةية بنةمايةكى تةسةوفى تيَداية.مةولانا، عةتار و زؤريَك لة بيرمةندانى يؤنانى كؤن رايان واية كة مرؤظ دنيايةكى بضووكة. هةرضى كة لة جيهاندا هةبيَت لة نيَو ئينسانيشدا هةية. بؤ نموونة: ئةو شتةى كة لة بةرديَكدا بة حالَةتى ضةسثاو و سةخت و زبر و قورس هةية، لة حةقيقةتدا هةمان شتة كة من بة ئيرادةى ناو دةبةم.طةر ئةو بةردةش زيندوو بووبا، ئةوا ئةويش تايبةتمةنديةكانى دةخستة نيَو ضوارضيَوةى ئيرادةوة.

لاى شووثيَنهاويَر دوو جؤر جوانى هةية:

1_جوانى بةشيَوةى نيطةتيظ: ئاماذة بةو تابلؤيانة دةكات كة شيَوةكارة هولةنديةكان كيَشاويانة. كيَشانةوةى شت و مةكى ناو مالأ، هةموو ضةشنة خؤراكيَك، كة ديتنى ئةمانة ئيحساس و ئيشتياى مرؤظ دةبزويَنآ. لة بةرامبةر ئةمانةدا ئيرادة وةسواس دةبيَت و دةبيَتة هؤى لة بةين بردنى جوانى و لةزةتى جوانيناسى. يان ئةو تابلؤ و ثةيكةرانة كة جةستةى رووت نمايش دةكةن. ئةمة تةنيا وزةى جنسيى بينةر دةبزويَنآ و لةزةتيَكى سيَكسى دةبةخشآ بة بينةر.

2_جوانى ثؤزةتيظ: ئةم ضةشنة جوانية لة جوانى نيطةتيظ خراثترة. ئةويش نمايشى شتى ناحةز و نالةبارة و بينةر بة ديتنى ئةوانة بيَزى ديَت و هةستى بيَزارى دةجوولَآ. ئةوكات رايان وابوو كة نمايش كردنى ئةم جؤرة شتانة بةرِاستى شياوى هونةر نية. شتى ناشيرين تاكو ئةو كاتةى بيَزارى نةهيَنآ دةتوانآ ثةسندى هونةر بيَت.

كاتيَك كة دةلَيَين شتيَك جوانةن تيَدةطةين كة ئةو شتة سوبذةيةكة بؤ بابةتى جوانيناسى. واتة بابةتةكة طيَرانةوةيةكى (سوبذةكتيظة) و ئيَمة نةك وةك تاكيَكى ئاسايى، بةلَكوو وةك تاكيَكى (مجرد)بة بآ كةلَك وةرطرتن لة ئيرادة دةيبينين.لة لايةكى ديكةوة، ئيَمة ئةو شتة بة شيَوةى شتيَكى تايبةت نايبينين، بةلَكوو وةك نموونةيةك لة مؤسؤلدا ويَناى دةكةينةوة. بؤ نموونة ئةطةر درةختيَك بة ضاويَكى هونةريةوة سةير بكةين، نموونة ئةسلَةكةى ويَنا دةكةين. ئيدى مؤسؤل لة بارودؤخى كات و شويَندا ئازادانة خؤى دةردةخات. ئةو شتةى كة من دةبينم و لةطةلَى دةدويَم ويَنايةكى خيَرايى نية، بةلَكوو ويَنا و شتيَكى دياريكراوة.

بؤ ناسينى شتيَكى جوان مةرجة دوو شت بزانين: 1_بوونى تاكيَكى رةهاية. 2_نموونةى ئؤبذةى شتةكة لةطةلأ بةطراوندةكةى لة مؤسؤل داية.

ئةو شتةى كة دةبيَتة خالَيَكى هاوبةش لة نيَوان شتة مؤسؤليةكاندا "مادة"ية. مادة ثةيوةنديى نيَوان مؤسؤل و دياردة شتةكانة كة هةست دةكريَن. شووثيَنهاويَر دةلَآ: "مادة هةميشة دياردةى يةك نموونةى مؤسؤلة. ئةو كةسةى كة بينةرة، مادةية. ئةو شتةى كة ديَتة ديتن هةر مادةية. واتة ئةم دوو شتة لة يةكترى جيا نابنةوة. هةلَبةت مرؤظى بينةر بةهؤى هةست و ئيرادةوة دةرةجةيةكى طةورةترى هةية، بةلآم شتة بينراوةكة لة دةرةجةيةكى نزمداية.لةوةى كة هةر دوو مادةن بآطومانة".

شووثيَنهاويَر زياتر لة ئةفلاتوون طرنطى دةدا بة مؤسؤل. جوانتر و رووونتر ئةو مةسةلةيةمان بؤ دةكاتةوة. ئةو هةر يةك لة هونةرةكان جياجيا باس دةكات و ثةيوةندى دةداتةوة بؤ مؤسؤل. ميَعمارى، شيَوةكارى، شيعر، موسيقى و...، تا ئةو رادةية دةضيَتة سةرةوة كة جياوازيةك لة نيَوان مؤسؤل و ئةواندا نابينيَتةوة. تةنانةت بة شيعر و شيَوةكارى دةلَآ ئةمانة خودى حةقيقةتن. واتة بآواسيتة و ئازاد و رةهان. تةنيا خودى حةقيقةتة كة ئازاد و رةهاية. بؤ شيعر و شيَوةكارى سنوور ديارى ناكرآ.

جياوازى نيَوان ميعمارى و شيعر و ثةيكةرسازى لةوةداية كة ميعمارى راست شتةكة ويَنا دةكاتةوة، نةك كؤثى شتةكة. ميعمارى بيضم سازى نية كة ضاوى بينةر بة عاريةت بطرآ. بةلَكوو لة ميعماريدا هونةرمةند تةنيا يةك شت دةخاتة بةرضاو. ئةم كارة دةبيَتة هؤى ئةوةى كة دةرك كردنى مؤسؤل ساناتر بيَتةوة و حةقيقةت و ضؤنيَتى شتةكان روونتر و تةواوتر بنويَنآ.

شووثيَنهاويَريش وةك هيطل، ريَكخستن و هاوسةنطى ئؤرطانيزمى شتةكان، جوولَة و حالَةتى ئةوان لةطةلأ بارودؤخى شويَن و كات، بة مةرجةكانى جوانى دادةنآ.واتة شتيَك جوانة كة لة هةر كات و شويَن و حالَةتيَكدا ئةندامةكانى ريَك كةويَت و هاوسةنطى بكات.

جوانى هةتا بآثةردةتر و بآحيجابتر بيَت دةرك كردن و تيَطةيشتنى سادةتر و روونترة. مؤسيقا وةك هونةرةكانى ديكة كؤثى كردن لة دنياى مؤسؤل نية، بةلَكوو دووثات كردنةوةى خودى ئيرادةية. هونةرةكانى ديكة تةنيا سيَبةرى شتة حةقيقيةكان نيشان دةدةن، بةلآم مؤسيقا خودى هةبوونة قسة دةكات. مؤسيقا نهيَنىترين جوولَة و هةستى ئيرادة بؤ ئيَمة دةطيَرِيَتةوة. هةر بة هؤى ئةم سيفةتةوة لة هونةرةكانى ديكة تواناتر و بةهيَزتر و كاريطةريَتى زؤرترى هةية لةسةر رؤح و هةست.

شووثيَنهاويَر و ئةفلاتوون جةخت دةكةنة سةر دنياى مؤسؤل. ئةفلاتوون دةلَآ: "هةر شتيَك بوونى نةضيَتةوة سةر دنياى مؤسؤل ئةوة بوونى نية".

شووثيَنهاويَريش دةلَآ:"مةبةست لة تةواوى هونةرةكان تةنيا يةك شتة، ئةويش ويَناى مؤسؤلة".

بةهةرحالأ يةخةى هةركام لة فةيلةسووفان بطرى، شتيَكيان سةبارةت بة جوانيناسى هةية. ناشكرآ لة وتاريَكى كوردتدا باس لةسةر هةموو ئةوانة بكةين. جوانيناسى وةك لقيَكى سةربةخؤى فةلسةفة، دةبيَت بةشيَوةى ئاكاديمى و زانستيانةتر شى بكريَتةوة. ئالَؤزى و تيَطةيشتن و ضةمكى زمانى ئةم فةيلةسووفانة زؤريش سادة و سانا نية.ئةوةى بة تواناى من بوو باسم ليَكردوون و ئةمةش بآ كةمءكوورِى نية.

ئةوةى كة بةرضاوتان كةوتووة، رةنطدانةوةى ئةو بابةتة بوو لةسةر هةست و نةستى من. ذيان لةطةلأ دةقدا، كاتيَكى زؤرى دةوآ. دةبيَت شتةكان نةهادينة و دةروونى بكريَنةوة و ببآ بة بةشيَك لة فيكر و هزرى خؤت. دةنا كؤثى كردن و نووسينى وتاريَكى فةلسةفى هونةر نية.

 

سةرضاوةكان:

1_هنر و زيبايى شناسى/ ارتور شوثن هاور/ ت: د.فواد روحانى.

2_فلسفة كانت/ ن: د.مير عبدالحسين نقيب زادة.

3_فلسفة هطل/ ن: و.ت.ستيس/ ت: د.حميد عنايت.

 

 

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Mon 27 Mar 2006 ساعت 6:58 PM |
 ئه نوه ر مه سیفی

 

ديمانةى : ئةنوةر مة سيفى 

                                       فةرزين

كاك ئةنوةر تةوةرةى باسةكةمان لة سةر شيَعرى ئةورِؤية، واتة ئةو شيَعرةى كة ئيَستة لة كوردستان بةردةوام لة رؤذنامة و طؤظار و كتيَبةكاندا رؤذانة دةكةونة بةرضاو و دةيانخويَنينةوة.

زياتر مةبةستم لة كوردستانى ئيَران ( رؤذهةلاَت ) و كوردستانى عيَراق ( باشور )ة كة زياتر لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان ثيَكةوة نزيكتر و طريَدراون. زياتر ثيَم خؤشة تةوةرةكةمان بضيَتةوة سةر شيَعرى دةهةى حةفتاكانى ئيَمة و نةوةدةكانى ئيَوة. هةر وةك ئاطادارن بةرةى ئةمرِؤ كورِى زةمانى ئةمرِؤن و بة زمانى ئةمرِؤ دةنووسن و بيردةكةنةوة. واتة بة هؤى شويَن و كات و بارودؤخى سياسى و كؤمةلاَيةتيةوة, كة دةنطى داوةتةوة لة بةرهةمةكاندا, هةلَطرى دوو قؤناغى ئةدةبين، ئةو دوو قؤناغة لة كوردستانى رؤذهةلاَت و كوردستانى باشووردا بةرضاوترة و بة ئاشكرايى دةبينريَن. و طرنطترين كارةساتيش واتة راثةرَينى كوردستانى (باشوور )كةوتة نيَوان ئةم دةهةيةوة، دةكرآ بة كورتى باسمان بؤ بكةييت؟

ئةنوةر مةسيفى: بآ طومان شيَعرى كوردى زؤر فراوانة، كة باس لة سةر شيعرى كوردى بكةين، باسى شيعرى كلاسيكى كوردى بكةين، باس لة سةر هةر شتآ كة وشةى كوردى تيَدا بيَت، دةبآ ئيَمة ئاطامان لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان بيَت. ئيَستة زياتر باسى ئةم ديوو ئةو ديو دةكةين. من ثيَمواية نوىَ بوونةوةى شيعرى كوردى ئةوةى كة ئيَستة دةنووسرىَ، واتة شيعرى نةوةدةكان، ئيَمة زياتر لة هةشتةكاندا كردمان كة دةبيَت بة شةستةكانى ئيَوة.ئيَمة لة سةرةتاى هةشتاكان و نيَوةرِاستى هةشتاكان، ئةو تةوذمة، قةسيدة و ضةند وتارىَ لة رِؤذنامةكاندا خؤى سةثاند بةلاَم دوذمنكارييَكى ئيَجطار زؤرى تيا بوو.من خؤم يةكيَك بووم لةوانةى كة زؤر قسةم ثيَكرا لة سةر لاثةرِةى رؤذنامةكان, زؤر دوذمنايةتيم كرا، زؤر كةسان دذ بة من نووسيان، وايان زانى من يةكآ لة وانةم كة زؤر دوذمنى كلتورى كورديم، وايان زانى كة من لاسايى ئؤرووثا و دادايسم و ئةو شتانة دةكةمةوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى ئيَمة لة نةوةدوويةك دا، ئاو و هةواكة طؤرِا، وةك ضؤن بارى نةفسى سياسى طؤرِا و،بارى نةفسى ئةدةبيش طؤرِا لة هةمان كاتدا ثاش راثةرِين زؤريَك لة و بةرادةرانة كؤمةلَىَ شيعرى خؤيان بة ضاث طةياند، بةياننامةيان بلاَو كردةوة، يةكةم بةياننامةى " هؤنيطران " م بلاَوكردةوة, زؤر بةرادةرىتر بةياننامةيان بلاَوكردةوة،ئيَستة راوبؤضوونةكة سةبارةت بةو شيعرةى كة ناسرا، بلَيَين ثاش طؤرِان و روانطة، هةشتاكانى هةوليَر كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، واى ليَهات كة ئةو كات نامةى ماستةر و دوكترامان ( سؤلار ) داية، و زؤر خويَندكار وةكوو بةشى ئةدةبى كوردى، ثةروةردة، و زؤرى تةلةبةىتر بة دووى ئيَمة دا دةطةرِيَن و ئيَستة زؤر جادوانةتر دةنووسرآ لة بةر ئةوةى كة خةلَك بؤيان دةركةوت كة بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتوور دةكةين، بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتورى زبان دةكةين، يةعنى زمان تةمةنى نيية، ئيَستاش شيَعرى كوردى، شيَعرى فارسى، عةرةب، يان شيعرى ئةفريقى يان ئؤرووثاش، شيعري لاواز و ساواى تيَداية. ثاش راثةرِين ئةو ريَضكةية باش ناسرا، بؤ نموونة من ئيش لة ض دةكةم، ئيش لةوة دةكةم كة شيعرى كوردى لة فةرمان سالارى رزطار بكةم، لة فيَعلى ئةمر، يانى شاعيَرةكان لة ئةدةبى كوردى تةنانةت ئةوانةش كة خؤيان بة مؤديَرِنيزم دادةنيَن,ئيَستةش نةيانتوانيوة ئازادى بدةنة خويَنةر، ضون بة زمانى داخوازى ئةمر بة قانون دةكةن بة خويَنةر، وةكوو: برِؤ لة ناو ئةو ئاوة بنوو. يانى ئةوةى ثيَدةكةن، من ئةمةوآ لة ناو شيعردا زمانى داخوازى نةميَنيَت. لة بةر ئةوة ئيَمة بةرةو كؤمةلَطايةكى مةدةنى دةرِؤين يةعنى شيعريش دةوريَكى بالاَى هةية لة درووستكردنى خويَنةرى مةدةنىدا. ئةوةش كة كاريطةريَتى هةبووة لة سةر شيعرى دويَنآ و ئةمرِؤ و بطرة ئايندةش، كارتيَكردنى ئايين و سياسةتة لة سةر شيعر، بةعةكسةوة دةبآ شيَعر كار لة ئايين و سياسةت بكات، بةلاَم تا ئيَستةش ئايين و سياسةت هةر كاريطةريان ماوة, وةكوو ضؤن كاريطةرييان لة سةر جادةيةك هةية, يان لة سةر خيَزان هةية, لة سة رt.v يةكان، رؤذنامةكان هةية، ئاواش بة سةر هونةر بة طشتى و شيعر بة تايبةتى كاريطةرييان ئيَستةش هةر ماوة.ضونكة لةئايين و سياسةت دا ئيمةن فةرمان دةردةكةين، فةرمان سالارييان تيَداية، بةلاَم من بة ثيَضةوانة ئيش دةكةم، دةمةوآ شيعر دةسةلاَت بيَت بة سةر ئةو دووانة. يانى كاريطةريةتييةكة ثيَضةوانة دةكةمةوة. يةعنى باكم بة فةرمانةكانى ئايين و سياسةت و هيض ئايينيَك نيية، لة بةر ئةوة ئيشيان تيَدا دةكةم، بةس وةكوو شاعيرآ بؤ زةوقى خؤم ئيشيان تيَدا دةكةم.

خالَى دووةم:هةر شيعرى كوردى بة طشتى و شيعرى زرووة بة تايبةتى، ئةو شاعيرانة خؤ شاعيرى باشن، بةلاَم هيَشتا رزطاريان نةبووة لة ثةرةستن، ليَرة شيعر دةنووسن، ثةكيان دةكةويَت و ثةنا دةبةنة بةر، ئةى درةخت، ئةى خوا، ئةى... واتة ئامرِازى بانط كردن زؤر بة كار ديَنن. ديسان شاعير ليَرة دا خؤى بة بآ هيَز دةبينآ، بؤية ثةنا دةباتة بةر فرياد رةسيَك. من بة ثيَضةوانةوة وام كردووة هةر هيض شتيَك ناثةرةستم لة شيعردا، هيض ئامرِازيَكى بانط كردن لاى من نيية. ئةوة دةلالةتة بؤ ئةوةى كة خؤم بة لاواز نابينم تا ثةنا بةرمة كةس.

سيَيةم:هيَشتا رؤمانسييةتيَكى زؤر ساوا لة ناو كؤمةلَطاى كوردى هةر بة طشتى تةنانةت ئةديبةكانيشمان، شيعرةكانمان ،باجيَك دةدةن بة نووسين، باجى بير كردنةوة لة مردن زؤر شتيَكى ئاسايية، يةعنى شتيَكة كةس ليَى رزطار نةبووة.من ئيش لة مردن بة شيَوةيةكى تر دةكةةم. بةرانبةر بة و سآ خالَةى لة فةرمان سالارى من ئازاديم داوة بة خويَنةر.باكيشم لة خويَنةر نيية. خويَنةر ئازادة بؤ خؤى كة شيعرى من دةخويَنيَتةوة هةست دةكات فةرمانيَكى ثآ ناكةم. بةلاَم من كيبريام داوة بة خويَنةر يانى خويَنةر ئيبداعيَكى خؤى هةبآ، طةورة بوونيَكى خؤى هةبيَت، يانى وجووديَكى خؤى هةبآ. بةرانبةر بة مردن باسى ذيان دةكةم. لة بةر ئةوةى من سوود لة ذيانةكة وةردةطرم. يةعنى ذيانى تؤ وةك خويَنةريَك, هةتا باسى ذيانى درةختيَك دةكةم، من باسى ذيانى بالَندةيةك دةكةم، باسى ذيانى بينايةك دةكةم. كة باسى خؤم دةكةم ئةو خالَةى كة طرنطة لة شيعر، ئةوة لة هيض شاعيريَك دا نيية، هةتا ئةوانةى كة مؤديَرِنيشن، يان رةنطة بيريشيان لىَ نةكردبيَتةوة، يان رةنطة بيريان لىَ كردبيَتةوة، وةك ضؤن نان فرِآ دةدةى. من ئيش لةو شيَوة زبانةش دةكةمةوة بةلاَم وةك ئةوان نانووسم. دبآ لانى نووسينت بآ، تةواو، من بة ضى بنووسم،" طؤران" شتيَكى بةكار هيَنابيَت من شتةكانىئةو بةكار ناهيَنم. يانى ناتوانم كةرسةى زبانى طؤران بةكار بهيَنم. ئةم تايبةتمةنديية ئيَستة بة ئاشكرا لة ناو شيعرى من ديارة. ئةم تايبةتمةنديية ثيَش لة من نيية لة شيعرى كوردى دا. هةر لة كؤنترين شاعير با بلَيَين، " بابة تاهيَر " تا دةطاتة ئيَرة نيية كةس بيرى لةوة نةكردبيَتةوة.ئةوة يةك لة تايبةتمةندييةكانة كة شيعرى ئةوديو منى ثآدةناسآ بةلاَم بةرادةرانىتريش ئيشيان كردية، كة بينيويانة لة ثيَش خؤياندا. بةلاَم ئةو شيَوةى كة لةو ديو دةنووسريَت, ( ئةوانةى كة من خويَندبيَتمةوة ) راستى ئةوةية كة دةتوانم بلَيَم ، زؤربةى ئةو شيَوانة لة حةفتاكانى ئيَمةدا نووسراون . ئيَستة ئةوان لةو بارودؤخة سياسيةدا تيَدةثةرِن كة ئةوى ئيَمة تيَمانثةرِاند. يةعنى بة رؤمانسيةتيَكى شؤرِشطيَرِانةى طوندانى، طوندانى.لة بةر ئةوة وا هةست دةكةيت ئيدى شيعرى نوآ هيَشتا رزطار نةبووة لةو كيَشانة، شارى نةبووةتةوة، بةرةو مؤديَرِن نةضووة. من لة بةياننامةكةش باس دةكةم كة دةبآ شيعر بةرةو ئةو قؤناغة بضيَت. من ئيش لة سةر هةموو بايةكانى سةر زةوى دةكةم، نةك هةر ئةو بايانةى كة هةر لة كوردستان هةية. من ئيش لة هةموو ذنةكانى دنيا دةكةم هى ئةفريقى، نةمساوى,هى فارسى، هى كورد، لة بةر ئةوةى هاوبةشيَك هةية لة نيَوانيان دا. من ئيش لة هةموو رووبارةكان دةكةم، لة هةموو مووضةكانى زةويى دةكةم، ئيش لة هةموو ئةسثةكان دةكةم.بة شى شيعرى ئةو ديو و ثيَشتريش و ئيَستاش دةتوانم بلَيَم ضاويان زؤر كراوة نيية ( ضاوى شاعيرى ) ضاويان سووكة. هؤى ئةوةش كةم خويَندنةوةية، ئاطادار بوونة لة كةون، ثةيوةندى تيَداية، وةك ضؤن جاران لة سةر زةوى طاليلة سةلماندى كة زةوى بة دةور خؤردا دةسوورِيَتةوة. ئيَستةش زؤر نازانن ، مةسةلةن ئيَستةش رؤشنبيرى كورد نازانآ ضةند رووبار لة كوردستاندا هةية، بة تاواويش رووبارةكانى شارةكةى خؤى نازانآ،ئةو نازانآ ضةند شويَنةوارمان هةية،زؤربةيان رازء نيازى سةبارةت بة زةردةشت نازانن، لة هاوين ناطةن وةك شاعيريَك ، وةك شاعيريَك لة سياسةت ناطةن، وةك شاعيريَك لة جوغرافى ناطةن. ئةوان وةك شاعيريَك تيَطةيشتنيان لة ميَذوو نيية، بؤية شيعرةكانيان ساوايةو هةر بؤية جةماوةريش ثيَى ناخؤشةو هةر بؤية جةماوةريش ساواية.

ََِ

كاك ئةنوةر ئيَستةش بةرةيةكى نوآء جؤرىَ لة شيعر هاتؤتة طؤرِآ كة ديدء تيَرِوانينيان سةبارةت بة شتةكان طؤرِاوة، رةخنةطرن، تيؤر وةك بناغةى تيَطةيشتن لة دةق دةروونى كراوةتةوة.واتة كة باس لة شيعرء ضيرؤكء هةر ذانيَريَكى هونةرى دةكرآ زياتر لة سةر تيؤر دةدويَن.تيؤر دةروونى بؤتةوة بؤ شاعيرء هونةرمةند . رةنطة زؤر شاعيريشمان هةبآ بة تيَطةيشتن لة تيؤر بنووسآ. ئةمةش بؤتة جؤرىَ لة فؤرِمء داهيَنان . مةسةلةيةكى ديكةش هةية، ئةويش نةهادينة كردنى سرووشتةو طيان بة بةردا كردنى شتةكانة.كةسايةتى ثيَدانء دوانى شتةكانى سرووشتة ، ئةمةش ثيَناسةيةكى ترى ئةو جؤرة شيعرانةية.

 

 ئةنوةر مةسيفى-كاك فةرزين باسى سرووشتت كرد من لة مانيفيستةكةمدا لة سروشت دةدويَم. سرووشت يةك لةو بةسةرهاتانةية كة نةيهيَشت شيعرمان لة ئاستى جيهانىدا ثيَشكةوآ. سرووشت بةردةوام شيعرى ئيَمةى طرتوة.سرووشت ئةطةر وةك رؤمانسيك ئيشى تيَدا بكرآ هةموو شاعيرىَ فةشةل ديَنىَ. دلَنيا بة سرووشت كؤتايي دآ ،دةبآ تؤ بة سةر سرووشتدا زالَ بى.رةنطة ثاش ضةند سالَىَ كة درةخت زؤر كةم بميَنآ،ئاو زؤر كةم بميَنآ،ضيا كةم بميَنآ. زؤر جار بير دةكةمةوة ،ئةمة زؤر رؤمانسييةتة. واتة تؤ دةتوانى بضيتة ناو ئةو كةسانةى ميكانيكن. زؤر ئاسايي ئةوانةى ئيش لة ميكانيكى دةكةن.شتيَكى ستاندار نيية بؤ تاقيكردنةوة.ئةمن بةش بة حالَى خؤم تيؤر زؤر كةم دةخويَنمةوة ، رقم لة تيؤرة.تيؤر بؤ شيعر، تيؤر بؤ ثةخشان، رقم لة زمانيشة وةك طرامةر يان كتيَبىَ كة لة سةر زمان نووسرابآ، قةت نايخويَنمةوة. يةعنى خؤم زمانيَكى خؤم هةية.

 

واتة حةزت لة ياساو دةستوورى زمان نايةت؟

  رقم ليَى دةبيَتةوة. كاتى خؤى كة (جلء بةرطء جمكةكان) نزيك بة 20 سالَ لةمةو ثيش بلاَو بؤةوة لة زؤر طؤشةو رؤذنامةدا هيَرش كراية سةرم كة من زمانم تيَك داوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى 1991 ئازاديةكى باش رةخسا. من و دكتؤر مارف خةزانةدار كؤرِيَكمان بةست، لةوآ قةسيدةكةم خويَندةوة، مانيفيستةكةشم خويَندةوة، لة ئاخريشدا وتم بؤ هةموو ئةوانةى دذى منيان نووسيوة، نوءسيويانة كة من زمانم تيَكداوة لة ئيَستاوة تا دةمرم- ئةطةر لة ذيان مابم- ئةوةى زمانةوانى لة شيعرى من دةطرآ. من راست دةكةم كة شاعير نيم، مادام كة زبان نةزانآ. ئةطةر نة هيض كةسيَك نةيتوانيوة وا شيَعر بنووسآ. من بةو شيَوة طرامةرة شيعرم نةنووسية كة خةلَك شيَعريان ثآ نووسيوة، لة بةر ئةوة دوو جؤر طرامةر هةية، طرامةرى ئاسؤيى هةية كة هةموو خةلَك قسةى ثآ دةكا و زؤربةى شاعيرانيش بةو شيَوةية ئيش دةكةن.     

خةلَك شيعر دةنووسن. يان طرامةرى ئةستوونيش هةية، كة سؤسيَر باسى ليَكردووة، لة كؤرِيَك كة كؤليَجى ثةروةردة بؤى طرتم لة زانكؤى سةلاحةدين، يةكآ كوتى كاك ئةنوةر كاتآ كة شيَعرى تؤ دةخويَنمةوة برِآ طيَذ دةبم، ئةمنيش كوتم، حةقتة، دةزانى بؤ؟ لة بةر ئةوةى طةرامةرى ئةستوونى نيية، تؤ برِؤ سةر بالاَخانةيةكى ثةنجا نؤهم، ئايا سةرت طيَذ ناخوات؟ كوتى بةرةوةلاَ. من ئةستوونى دةنووسم طةرامةريَكى ئةستوونية ئةمة زؤر كةم ثيَى دةنووسريَت. ئةمن لة زؤر شويَندا باسى ئةوةم كردووة كة زبانى كوردى زؤر تايبةتمةندى خؤى هةية. بةلاَم شاعير وهونةرمةندمان زؤر كةمة.

 

شاعيرانى رؤذهةلاَت لة ذيَر بنةماكانى شيَعرى فارسى و بيانى زياتر بة دوو شيَوة شيَعر دةنووسن، يةكةميان شيعرى ئاخافتن ( طفتار ) كة شيَوة زبانيَكى تايبةت بة خؤى هةية، سادة و ثرِ ويَنة و جوانن، زؤر جار تيَكةلَ دةبيَت لة طةلَ زبانى كوضة و بازار دا بؤ نموونة،سةيد عةلى سالَحى. ئةوةى كةيان شيَعرى بنةمايية واتة ( ساختار ) ئةم جؤرة شيَعرةش تايبةتمةندى خؤى هةية، كة زؤرتر ئاورِدةداتةوة سةر فؤرِم و مؤسيقا و ئاهةنطى وشةكان و ثيتةكان.

وةك، شاملو، رةزا ضايضى، رةزا بةراهةنى،ئةحمةدى و...

ئةنوةر مةسيفى: من ثيَم واية كاك فةرزين، من ريَزم هةية بؤ ئةو شاعيرانة، تةرجةمةى برِآ لة شيَعرةكانيانم خويَندوةتةوة. بؤ نموونة شاملو، شاملوش كارى لة سةر طةرامةرى ئةستوونى نةكردووة، زياتر ئاسؤيية.هونةرمةندانةتر شيعريان طوتووة.شاملوش وةك، ثابلؤنيرؤدا، نازم حيكمةت، عةبدولوةهاب بةياتى و ئةوانةى شيَعريان طوتووة. بةس ئةم ثرسيارةشم هةية لة شاملو، بؤضى يةك ديَرِة شيعرى نيية لة سةر كورد؟ بة دريَذايى ميَذوو لة طةلَى ذياوة. شاملو يةك لةو شاعيرانةشة كة بة هاناى زؤر ميللةتانةوة ضووة كة بن دةست و ذيَر ضةثؤكةن. بؤضى شيَعرى بؤ كورد نةنووسيوة؟ نازم حيكمةتيش ئةوكارةى نةكردووة كة لة توركياش كورد هةية، وانيية؟ طةر باسى هيض ميللةتيَكى نةكردبا، ئةوة شتيَكىترة، بةلاَم باسى زؤر ميللةتى كةى كردووة. ئايا ئةفكارى نازيسيةت بة سةريدا زالَ بووة كة ئةو كارةى نةكردووة؟

شيعر لة ئةساسةوة دوو شيَوةى هةية، يةكآ رؤذانةية و خةلَك ليَى تيَدةطات بةلاَم هونةرمةندانة، يةعنى بةس خةلَك نازانآ ئةو باسى ضى دةكات. مةهيًَلةى خةلَك بةو ئاسانييةية، بةس خةلَكةكة نازانن طويَى لىَ بطرن. سةبكيَكيش هةية كة طرانة، زةحمةتة، ئيليةت، زةحمةتة، رامبؤ شاعيريَكى زةحمةتة،          

شاعيريَكى زةحمةتن لة ئؤرووثادا.رؤمانةكانى جيمس جؤيز زةحمةتة.بةلاَم لة هةمان كاتدا زؤر شتى ئاسانى تيَدا هةية، بةس هونةرمةندان با ئةوة لة هةموودنيا دا هةية، مةسةلةن شيَعرى هايكؤيى ،ثايانى ئاسانة بةلاَم تيَطةيشتنى زةحمةتة. بةلاَم كة تةماشاى شيعرى شاملو دةكةى، هيضيان نيية لةو دوانة. سةبكيَكى جيهانى سيَيةمة، لة قؤناغيَكدا تيَدةثةرِآ كة وا حةزيان دةكرد بنووسن. فروغ زؤر جوان دةدوآ.رةنطة بؤ كؤمةلَطاى رؤذهةلاَت نةختآ كرانةوةى تيَدا بيَت.ئايا فروغ ذيانةكةى وا بووة، يةعنى قةحبة بووة، ئةمة عةيب نيية بؤ وان، يةعنى ئةو لة طةلَ ئةو سوننةتة ( نة بة ماناى دينييةكةى ) ذياوة. لة طةلَ خةلَك كراوة بووة. بؤ نموونة ذنانى شاعيرى كورد ناتوانن وةك ئةو بنووسن، واقيعةكة جؤريَكىترة، ئايين زالَة بة سةرياندا. فروغ لةوةدا سةركةوتني بةدةست هيَناوة، دةنا خؤ فؤرِميَكى نويَى دانةهيَناوة. تةنيا واقيعى نووسيوة. طرنط نيية ئةتؤ لة طةرِةكى خؤت فؤرِميَكى نوآ دابيَنى، طرنط ئةوةية كة تؤ لة ئاستي جيهاندا فؤرِميَك دابنيَى. طرنط ئةوة نيية لة ئاستى نيشتمانى خؤت شتيَكت نووسيوة يان لة سةر خؤش­ويستن شتيَكت نووسيوة. طرنط ئةوةية تؤ بتوانى لة سةر ئاستى زةوى، ئايا ئيَمة هونةرمةنديَكمان هةية كة لة سةر ئاستى زةوى شتى نووسيبآ، بةو مةرجة سياسةت تةثلَى بؤ ليَنةدا بيَت؟ يةعنى هةن زؤركةس خةريكةدنيا دةناسآ بةلاَم لة ريَطةى سياسةتةوة . زؤر كةسي وا ناسران ، بؤنموونة فةلةستين وايان كرد كة ناسران ،دةنا خؤ زؤر طةورة نةبوون. شاعيرى هونةرمةند تيَكةلَى سياسةت نابىَ. من لةبةرادةرانى ئةو ديو هةندىَ شيعرم  ليَيان خويَندؤتةوة لة طةنجةكان: هةندى هةلَطرى زبانيان هةية.

 

 يةك لة حزة كاك ئةنوةر ... ثيم خؤشة بطةريَمةوة بؤ سةرةتاي باسةكة، ئيَوة كوتتان سروشت بةسةرئيَمةدا زالَة،ئةوةشتان طوت كة دةبىَ ئيَمة كاريَك بكةين كة بةسةر سروشتدا زالَ بين ,ئةم راستة ,بةلاَم ئيَمة لةجيهانيَكى مؤديرِندا دةذين ,يةك لةو تايبةتمةنديانةى مؤديرِنيزم، دةروونىكردنةوةى شتةكانة، دةروونى كردنةوةى سروشتة، واتة ئيَمة لةم جيهانةدا ثيَويست ناكات بة شويَن سروشتدا بطةرِين، ئةوانة لةناخى شاعيردا دةروونى دةبنةوة. بطرة بةثيضةوانةش زؤرجار لةسروشت دا دةبريَت ، بؤ نموونة رةنطة بة هؤى جؤرىذيانم ،بؤنى طولَىَ بؤ نموونةهةنار، شةوبؤ ، سيَو... نةزانم ، واتة لةبيرم ضؤتةوة.

ئةنوةر مةسيفى – كاك فةرزين ئةمن ثيَم واية كاتى ئةوة بةسةرضووة،سةردةمى دذايةتى بةسةر ضووة. يةعنى سةردةمى ئةوة نةماوة ئيَستة شتيَك بةسةر شتيَكدا بسةثيَنى. من ئيش لة ئايين دةكةم ، ئيش لة سياسةت دةكةم، ئيش لة مافيةت دةكةم ،ئيش لة دلَدارى دةكةم ، ئيش لة فرؤيد دةكةم، ئيش لة كلتوور دةكةم، يةعنى بيردةكةمةوة ئادةم سيَ ذنى هةبىَ،مةعقول نييَة كابرا نؤسةتسالََََ بذى و تةنيا ذنيَكى هةبىَ , يانى نابىَ . بؤ كةس باسى ذنةكانى تر ناكات، من بير لة هةموو شت دةكةمةوة، بؤ نموونة: بيرلةو درةختة دةكةمةوة ، حةزم ليَيةتى ئةودرةختة ورضى هةبىَ ، يانى ورض ميوةكةى بيَت. بير لة ثارادؤكس  دةكةمةوة، شتيكة كة لة وا قعيدا  هةية.

 

ئةو تايبةتمةنديانة،تايبةتمةندى شيعرى مؤديَرِنة، ئايا تؤ خؤت بة شاعير يَكى مؤديَرِن دةزانى؟

ئةنوةرمةسيفى- من ئةوةندة دةزانم شيعردةنووسم. جا نازانم مؤديَرنم، مؤديرِنيش هةية، ثؤست موديَرنيش هةية، ثؤست ثؤست مؤديَرنيش هةية.باوةرم بةمانة نييَة ,ئةمة تيَورناسةكان، رةخنةطران دايدةنيَن ،رةخنةطرةكان دايانناوة كة مةسةلةى ،رؤشنبيرى مرؤظىكورد ماوةيةك ماركس بوو بةلاَم هيضى لةئايين نةدةزانى، دذى ئايين قسةى دةكرد . يان ئيشى لةئايين دةكرد بةلاَم هيضىلة علومةكانى ترى نةدةزانى . دةبىَ مرؤظى ئيَستا ئيش لة هةموو شتةكان بكات. لةئايين بزانىَ لةمافيةت بزانىَ، لةفةلسةفة بزانىَ، بؤنموونة ديكارت قسةيةكىهةية كة بةسةرةتاى مؤديرنيزة ضاو ليَدةكرىَ .لةناو هةر مرؤظيَكدا خالَيَكى تريش هةية، هةر مرؤظيَك بيت، خويَندةوار بيَت، نةخويَندةوار بيَت، شاعير بيَت، دارتاش بيَت،...

من ثيَم واية سروشت زؤر زالَة، بؤ نموونة باس لة شاعيرانى كلاسيك بكةين ئةوةندة باس لة سروشت دةكةن، ئةوةندة باس لة ئينسان ناكةن. من لة شيعردا باسى ئيَشانى ددانى ئةسثيَك دةكةم، يان بالَندةيةكى عاشق دةكةم، لة شيعرى مندا مرؤظ تةوةرى سةرةكية.ئيش لة مرؤظ دةكةم. ئامؤذطارى ناكةم، باس لةسةر هةلَسوكةوت دةكةم. سروشت كةم لاى من هةية، بةس وشةية، منيش كارم بةم وشةية هةية.

 

كاك ئةنوةر ئيَوة سةرةرِاى ئةوةى كة بؤ ئةو شيَوازة شيعريةى خؤتان بةياننامةتان دةركردووة، بؤضى تا ئيَستا زؤر ليَرة لايةنطرى لىَ نةكراوة، بةلآم بة ثيَضةوانةوة لة كوردستانى رؤذهةلآت لايةنطرى زؤر ليَدةكةن و كردوويانة بة بنةمايةك بؤ شيعرى ئةمرِؤ.

ئةنوةر مةسيفى: ئةوةيان باس كردووة، برادةريَكى ئةوديو شيعريَكى منى تةرجةمة كردووة بة فارسى(عةبدولآ كةيخوسرةوى)لة رؤذهةلآت هةنديَك بةو شيَوةية ئيش كراوة و ليَرةش كة هيَشتا سةرةتايانة بةلآم باشة.بةلآم من زؤرم ثيَويست بةوة نية وةك هةنديَك شيعرى خؤم بناسيَنم و هةولأ بدةم بؤم وةرطيَرِن، هةولَى من ئةوةية كة كتيَبيَكى باش يان برادةريَكى باشم هةبآ كة بتوانم كةلَكى لىَ وةرطرم يان بتوانم شيعريَكى جوان بنووسم يان رايةكى جوان دةربرِم.ئةطةرضى ئيَستاش بؤم دةطيَرِنةوة كة لة بادينان شيعرى من دةخويَندريَتةوة و باسى ليَدةكرآ و باس لةوة دةكةن كة قسةى لةسةر دةكرآ و كةسانيَك بة دذايةتى هةستاون و خةلَكانيَكيش هاودةنط بوون لةطةلَم. ياكوو برادةر هةية كة لةسةر شيعرى نوآ نووسيويةتى و ئاماذةى بةوة داوة كة من توانيومة لة ريَطةى شيعرةوة دةسةلآتيَكى دوور لة دةسةلآتى ئايين و سياسةت دروست بكةم.من لةو دواييانةدا يازدة ئةلَقةم نووسيوة و بلآوم كردؤتةوة.من شيعرم دةرهيَناوة لة ناو سياسةت و ئايين و دةروونزانى و ميَذوو و لة هةموو شتةكان. ضونكة شيعر زؤر تايبةتمةندى تايبةتى خؤى هةية. وابوو كة جاران بؤ ويَنة ئةحمةدى خانى فةرهةنطى لة ريَطاى شيعرةوة نووسيوة، ئةوةش لةبةر ئةوة بووة كة كةس نةبووة بؤية نووسيويةتى، يا ئةوةيكة من بيَم جوغرافيا بة شيعر بنووسم. ئةوانة بةسةر ضووة. ئيَستا كورد دةضيَتة ئورووثا، دةطةرِآ، بةرضاوى فراوان دةبآ و لة شتةكان دةطات. لة ولآتانى ثيَشكةوتوودا، كةسيَك شاعير نةبآ عةيبة دةست لة شيعر دات. ئةطةر بة حيسابى ئاسايى بيَت هةموو مرؤظيَك دةتوانآ شيعربلَيَت، واتة هةموو ئينسانيَك بؤى هةية شيعر بنووسيَت، خؤ ئةوانةى كة حةيرانيان طوتووة خؤ خويَندةواريان نةبووة، بةلآم هةموو ئةوانةى شيعر دةنووسن، ثيَكهاتةى بايؤلؤذى و رؤشنبيريان جيا لة خةلَكةكةى ترة بؤية دةتوانن ئةو شيعرانة بنووسن كة دابرِانيَك دروست دةكةن و شتيَكى نوآ باس دةكةن و هةر شتيَكى نوآ لة هةموو دنيادا لة سةرةتادا سةركؤنة دةكرآ، جا ئةطةر بيَت و ئةوة رةسةن بآ و خاوةنى رؤشنبيرى زمانى خؤى بآ و لاسايى كةرةوة نةبآ، خؤى بؤ خؤى دةناسرآ. لةو جؤرة زؤر بووة لة دنيادا، بؤ ويَنة يونسكؤ ئةو شانؤنامة فةرةنسية لة سةرةتاوة كة شتى دةنووسى طالَتةيان ثآ دةكرد و تةماتةيان تآ دةطرت، بةلآم لة ئةنجامدا بوو بة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى، ديارة كة كةسيَك ئةطةر رؤشنبيريَكى بة توانا نةبيَت نابيَتة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى.

من ثيَم واية شيعرى كوردى لة رؤذهةلآت لة هةشتاكانةوة تا ئيَستا نةكةوتووة، واتة بةردةوامييةكى بة هيَمنى بووة و بةشيَوةيةكى مةدةنيانةتر ئيش لةسةر شيعر دةكةن. ئيَستا من كارةساتى هةلَةبجةو كيمياباران و ئةوةيكة خةلَكانيان لة هيَلى كؤثتةرةكانةوة فرِآ دةدا خوارآ، هةمووم لة شيعردا بةكار هيَناوة بةلآم نةك وةكوو شاعيرة هاوتا فارسةكان. بؤ ويَنة من لة شويَنيَك دةلَيَم: ئيَسك لة بيابان، دةسكى خاكةناسان.واتة ئيَسك لة بيابانةكان كراونةتة دةسكى ئةو خاكةناسانة.ئةو ئيَسكانة هى كيَية، هةر هى ئةو ئةنفالكراوة بةستةزمانانةية كة ئيَسكةكانيان لةوآ فرِآ دراوة. بةلآم خةلَك بؤى ناضآ واتة بير لةو هاوكيَشةية ناكاتةوة، وةكوو ئةوةية كابرايةكى شاعير بآ و بلَآ ئةنفالةكانيان بة ئيَسكةوة ناشتن و لة بيابانةكان و بة روونىهةموو شت باس بكريَت. بةلآم كة تؤ ديَى وةكوو شيعر باس لةوة دةكةى، ضونكة ئةنفال لة ميَذووىنوآ، كيميا لة ميَذووى نوآ، طؤرِانيَكى نوآ بوو بة نيسبةت كورد، كة واتة دةبآ تؤش بة رستةى نوآ ئيشيَكى نويَى لىَ دةر بكةى واتة ئيَستا ناكرآ بة تير و كةوان لةطةلأ فرِؤكة و دةبابة شةرِ بكةى دةبآ تؤش دةبابةت هةبآ. يان كاتآ كة نالى باسى خؤشةويستى دةكرد، جيا لةوةيكة من باسى خؤشةويستى دةكةم، بؤ ويَنة ئيَستا من شيعريَكم هةية بة ناوى "بةلةميَكى ثرِهاوين" و جيا لةو شيَوانةى كة طوتراوة واتة دةبآ جيا بآ و بةشيَوةيةكىتر بيَت.

 

مامؤستا ئةطةر باس لة شيعرى طةنجانى ئةم دة سالَةى دوايى بكةين لة كوردستانى باشوور، بة راى من نةيانتوانيوة لة ذيَر ديكتاتؤريةتى زمانى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن و هةروةها نةيانتوانيوة لة فؤرم و شيَوةى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن. بة راى تؤ ئةمة هؤى ضية؟

بة راى من ئةوة هؤى ئةوةية كة ئةوانة كةسانيَكن كة رؤشنبيريان نية، دةنا ئةطةر خاوةنى رؤشنبيرى بوونة دةتوانن شتى نوآ بدؤزنةوة و ئيش لة ناخى خؤياندا بكةن.واتة من كة تةمةنم 53 سالَة هةمان بيركردنةوةم هةبيَت كة طةنجيَكى تةمةن 13 سالَة هةيةتى، من لةطةلأ كورِةكةى خؤشم كة طةنجة جياوازيم هةية، بةلآم هةست دةكةم كورِةكةى من سادةية ضونكة هيَشتا ذيَرخانى رؤشنبيرى نية و بيركردنةوةكانى سادةية و هيَشتا نازانآ بلَآ بؤ لةدايك بووم و هيَشتا ئيشى لةوة نةكردووة، هةركات بيرى لةوة كردةوة كة بؤ لةدايك بووة دةتوانآ ذيَرخانيَك بؤ خؤى دابنيَت كة خؤى ثآ بثاريَزيَت.جا ئةو طةنجانةى كة ئيَستا دةست لة شيعر دةدةن ئةطةر ذيَرخانيَك بؤ خؤيان بدؤزنةوة قبوولأ ناكةن لاسايى كةسيَكى تر بكةنةوة، ئةطةرضى هةموومان بة قؤناغى لاسايىكردنةوةدا تيَثةرِ بووين.بةلآم هةر كاتيَك كة بيرت لة خؤت كردةوة و زانيت كة حةز لة ض كراسيَك دةكةى يان لة ض ثانتؤلَيَك، لة كوآ دابنيشى يان ض رةسميَكت ثآ جوانة، يان خةلَك شتى رةشى ثآ جوانة تؤ مؤرت ثآ جوانة. جا زؤر كةس هةية تا دةمرن خؤيان نادؤزنةوة يانى رةنطة ئةوة نةزانن كة ئةدةب بةس ماناى ئةوةى نية ببيَتة شيعر، لةثالأ نووسينى شيعريش شتيَك هةية كة دةبيَتة داهيَنان، رةنطة هةنديَكيان لة قؤناغيَكدا بير لةوة بكةنةوة كة بؤ بةس هةر شيعر، خؤ داهيَنانيش هةية، ئةطةر بيَن و شيعرى جيهانى بخويَننةوة، كؤمةلَيَك شيعرى باش بخويَننةوة وةك نيما كة بة باوكى شيعرى نويَى فارسى دادةنيَن كة شيعريشم لىَ خويَندوةتةوة، لة ثاش ئةوانة شاملوو ديَت كة هةركام شتيَكى كردووة.بؤ ويَنة لة شيعرى كورديدا "بابةتايةر" هةية، ثاش ماوةيةك مةلاى جزيرى ديَت، نالى ديَت، حاجى قادر ديَت، طؤران ديَت.بةلآم مابةينى ئةوان شاعيرمان زؤرة بةلآم ئةوانة كةلَةبابةكةيانة، شاعيرى ديكةشمان هةن جوانيان نووسيوة بةلآم ضية، ئةوانة مةرحةلةكةيان نةديوة، بؤ ويَنة شيعرى فةرةنسى وةردةطرآ."بؤدليَر"هةية، "رامبؤ" دآ، "مالارمة" دآ، "بريتؤن" دآ، يان لة شيعرى ئينطليزى قوتابخانةى شيلى و ئةوانة دآ و لة هةموو دنيادا، لة مابةينى ئةو شاعيرانةدا شاعيرى تريش زؤرة، جوانيشيان نووسيوة، بةلآم زمانى تايبةتيان نةبووة. طرينط ئةوةية كة زمانى تايبةتى خؤت هةبآ.بؤ ويَنة ئيَستا وةك رةخنةطرةكان دةلَيَن من هةر شيعريَك بلآو بكةمةوة ناوى خؤشمى لةسةر نةبآ دةناسريَتةوة، ئةوة زؤر طرينطة. ئةوة يةك لة تايبةتمةنديةكانى شاعيريَكة.زؤر كةس ويستيان وةك من بنووسن سةرنةكةوتن، لةبةر ئةوةى دنياى ئةوان نةبووة و ريَطةىتريان دؤزيةوة و ئيَستا بة ريَضكةىتر دةنووسن. كةسانيَك كة ئيَستا وةكوو شاعيرانى ثيَش خؤيان دةنووسن، ماوةيةك دةنووسن و هةنديَكيش هةر بةردةوام دةبن، هةنديَكيان خؤيان دةدؤزنةوة و رةنطة بتوانن بةو شيَوازة بنووسن كة خؤيان ثيَى هةست بة خؤشى دةكةن.

 

من دةتوانم شيعرى ضةند شاعيريَكى طةنجى ئيَرة كة ذمارةشيان كةم نين، هةموو ريز بكةم بيان كةم بة يةك شيعرى دريَذ و هيض زيانيَك بة شيعرى هيض كاميان نةكةويَت، مةبةستم ئةوةية بلَيَم بة شيعرى بةرةى ئةمرِؤ لة كوردستانى عيراق ئةوندة نزيكن، تيَكةلآون و ئةوندة ميتؤدةكان تيَكرار دةبنةوة كة هةموو دةخاتة ذيَر ركيَفى جؤرة زبانيَكى شيعرى كة شيَركؤ بيَكةس ثيَى دةنووسآ. واتة ئةو شاعيرانة نيشانةيةكيان بؤ ناسينةوة نية، شيعرى يةكيان دةخويَنمةوة لةطةلأ ئةوى ديكةيان فةرقى نية، وادةزانم هةموو ئةو شيعرانة يةك كةس نووسيويةتى. تؤ ثيَت واية بؤ واية؟ ئايا بارودؤخى فةرهةنطى، سياسى، ئابوورى، كؤمةلآيةتى، كاريطةرى هةبووة لةسةر ئةو جؤرة شيعرانة يا شتى ديكةية؟

قسةكةت زؤر جوانة.رؤذآ برادةريَك قسةيةكى جوانى كرد، جاران لة طوندآ يةك دةستارِ هةبوو، خةلَىك هةموو طةنميان ثآ دةهارِى.سةردةمى نالى، هةموو وةكوو نالىيان دةنووسى، طؤران هات، هةموو وةكوو طؤران دةياننووسى. روانطةييةكان هاتن فةترةيآ سةركةوتنيان بة دةست نةهيَنا. بةلآم لة هةشتاكانى شيعرى كوردى، ئةوةى لة هةوليَر بة تايبةتى، كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، كؤمةلَة شاعيرآ دةهاتن هةر يةك بة جؤرآ شيعرى دةنووسآ. دةى ئةوة طرنطة. يةعنى هةموو مرؤظيَك هاوبةشيان هةية لة بةينياندا، بةلآم تايبةتمةنديشى هةية لة هةمان كاتدا، هيض مرؤظيَك لة مرؤظيكىتر ناضآ. ئيللا لاسايى كةرةوةكان وةك يةك دةكةن. جا ئيَستة طرينطيةكة لةوةداية، ثيَمواية هةموو شاعيرآ توانايى هةية، مةرج نية هةموو توانايى شيعريان هةبآ، ئةمن ثيَم واية شاعيرى بة توانا كة خؤى دؤزيةوة، طويَضكةى خؤى هةية، زبانى خؤى هةية، ئةو شيعرانةى كة جةنابت طوتت، ئةطةر هةمووى كؤ بكةيتةوة و لة ديوانيَكدا ضاثى بكةيت و ناوى كةسى لةسةر نةبآ، كةس نازانآ هى كيَية. ئةوة خؤيان نةدؤزيوةتةوة. يةعنى ناسنامةى نية، ناسنامةيةكى شيعرى لة طيرفاندا نية، بؤية وةك شاعيرانى تر دةنووسن. هةلَبةت هاوبةشى هةية لةنيَو هةموو مرؤظةكان، لة ئادةمةوة بطرة ثيَش ئادةميش مرؤظ هةبووة، بةلآم كةس زاتى نية باسيان بكات.(بة تةئكيد)يةعنى هةموو هاوبةشيَكيان هةية، تةنانةت لة نيَو ثيَغةمبةراندا، كة تايبةتمةندى خؤى هةية، زؤر طرنطة مةسةلةن يةكآ نووسينى داهيَناوة، يةكآ جلءبةرطى داهيَناوة، ثيَغةمبةرى زؤرى تريش هةبووة، هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميةكيان داوةتة دياردة كؤمةلآيةتيةكان. لة شيعريشدا واية. وةك ضؤن لة ثيَغةمبةرةكاندا هةية، مةسةلةن ضةند ثيَغةمبةريَكى بةتوانا هةية واتة شتيان ثيَية. بةلآم لة مابةينى ئةو ثيَغةمبةرانةش زؤر ثيَغةمبةرى تريش هةبوو كة هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميان داوة. لة شيعريش واية، لة شيعرى كورديش دةلَيَن، بابة تاهيرة، لة ثيَش ئةويش هةية بةلآم هيَشتا نةدؤزراوةتةوة، وةك ضؤن ثيَش لة ئادةميش هةر بووة.

      

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Fri 27 Jan 2006 ساعت 5:52 PM |
 چه تره که م

چه تره که م بوو یان باوه شم ......آن زن باران گرفت

 

 

 

 

لة ثةثوولةبةردينةكاني           رؤحمةوة

تا دؤعا شيَتةكاني شةيدا

كوفرم  بة ميَحرابةكانةوة

خواية  بة تةواني Nم كة

ض بيَهوودة  ثرِم

ض ثـووضة ذمارةكاني تةقةدوس

ض ثووضة ميَيةكاني هونةر

قاحبةخانةكاني بةهةشتة

مةجزوورم بة بالَاي سؤزانيةكانةوة

من طوناهي رةحمةتم

طوناهي سةداقةتم

بةكام فةلسةفة بشؤمةوة؟

بة غرووري خؤمةوة

عةزابي مرؤظةكانتم

رةحمةتي طوناهم كة ....

دةستنويَذ بة مةمكة هةلَدةطرم       لة حةيرةتتا

تا  دةستة ترسناكةكاني  ئةهريمةن

ركووعم كة  لة سوذدةيا

طؤرانييةكانم سيَ طؤشة ئاشق ئةبن

دنيا  بة كراسةكةي تؤوة  ئةتةكيَنيَ        دايكم

لة موكةعةبةكاني  تةنيايي ئةترسم

هميشةدوودلة لةهةنارةكان         باوكم

ئاي  كة زؤلَم  لة ضاييخانةكاندا و

ضةند بة هيَمني  طويَ دةطرمة

سرتةي كضةشةرمنةكان

من  رة قسي مةولانام  بة لةرةي مةمكةوة بيني

كورَة بلَيَن  بةو ثاسة  با دابةزيَ

تاقةتم  ثيَكةنين هةلَناطريَ

باوشم ....

ضةترةكةم فرياي نةكةوت

بمرم لة كويَريما

ان زن باران طرفت.

*

ئيَوارةية

شوستةكان ض مؤديَرِنانة  دةرِواننة       جوانييةكان

-:  نارِةواية طولَم

بة قامكةكانت بلَيَ  بارِةبارِي فةلسةفةكان

بةشمشالَي رؤحت ليَنةدةن...!

خةمي  ماضةكانت نةبيَ

سيطاريَك داطيرسيَنة

قيامةت  بة قا و  تالَيَكت

-:  تؤؤؤ..... ئةي  شاعيَرةزؤلَةكة

طورط بة لة باوةشما

مةمكةكانم بؤ تؤن.

*

كورِة بلَيَن ...

ئةم ثاسة  شيَتيةتيم  زةرب ئةكا

من  لة سايةرةوشةني موكةعةبةكاني

مةمكةبةن‌و

مةقنةعةو

ضارشيَو

ئةترسم ....

خواية  بة تةواني هيضم كة

ض بيَهوودة       ثرِم

ض بيَذمارة  ثةستم ئةكةن

ثاداشةكاني بة هشت....

ض عارفانة  دةلةرزيَ     دةستم

بؤ باوشي  كضة قرتيلةكان.

 

*

ضةن دريَذة لةمنا

ض سانا سواري بووم

بالَةكاني شةيدا بوو،دةنا

لةيةكةم  ئيستارتي  ثاسةكةدا ، دةمردم .

بة ماض ذير دةبيَتةوة  تاقةتم

ماضةكانم  وةختي  مةمكةيانة

بمرم لة زؤلَيةتيمدا

ضةترةكةم فرياي نةخست.

 

 

11/9/82 سةقز

 

 

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Fri 27 Jan 2006 ساعت 10:50 AM |
 حةشري بةرد

حةشري بةرد

كة طةيشتمة حةشري بةرد

ضةند ركات خؤشةويستي

بةبالَاي

داربةداري  باخي  طشتييةوة

جيَ ديَلَم

برووسكةيةكيش بؤ

ثارك سةواري ئازادي

كةطةيشتم

بؤت ئةنووسم

هةموو شيعرة سةفةريةكانت لة بةر بيَ

دةنا لةثردي-  سيَرِاتدا

هيض  ضراييَك  سةوز ليَنادا

ثردمان كةم هيَناوة

باسكةكانت...

سووتان ....!  نا

بـــــرِين....!   نا

كوشتن ...!   نا

مــــــاض ....!   ئا .... ئا

لةم حةشرةدا

هةربةردة كة ذنة

هةربةردة كة بارانة

هةربةردةكة سةرؤكة

خواردنةوةو خواردنيش

هةر بةردة

وةك « ثةتاتة خؤرةكاني»ي فةرهاد  ثيربالَ»[1]

كة طةيشتم  دةستما لَيَكي بةردينت بؤ دةنيَرم

فرميَسكةكاني تيا ون كة

من لةوةيَ

لة ذمارةي  فرميَسكةكانت  ثرِم

نامةييَك

بة خيزةنةورةسةكاندا  ئةنيَرم

ليَرة هةر ئةوانن كة ناسكن

هةر ئةوانن خولياي  طابةردةكان

بة خؤيانةوة ئةتليَنن

جاربة جاريَ

هةرنةبيَ ، شتيَكت بؤ ئةنيَرم.

 

غووربةتياوة تالَةكانم

 

زيَوينترين / كامة/ تالَة مةرط بوو

ثووضسةراي باوةرِة شةكةرينةكانمي.../ثاييزان/...؟

دةنطت

شووشةييترين غرووري بةر

ثةنجةرة

غةريبيش

مةرطيَكي دؤرِاوي

ناو ئةم كريستالَة ئينسانية.

ضةن ثةثوولاوييةنيطات

ديارة تالَةكاني خؤشةويستيت

حةزم  جةزمي

شةثؤلي  دوو كؤتري لانةوازة...

بيَزارم  لةومنةي

بةتؤوة ناطيرسيَتةوة

شيَوياوييم و  ئاوارةي ناو ئةم عةردةمةم

شةيدايش  دووثات بوونةوةي

ئةم دابرَانة ئةبةديية.

هاتووم و

بةم باوةرِة تةزيوانةوة

تامةزرؤي هةناريَكم

ماناي  ضةند هيَلَي نةهيَنيم

بؤ بشكيَنيَ

 

هاتووم و

بة بالَي دواثةرِي ئيَوارةدا

هةلَدةزنم .....

ناطةمة ئةو شةونمةقةتيس ماوةي

بةرثةنجةرة

دوورة/دوورة/من/

روخسارم لة قاوةييةكي مةييو دةضي َ

كة خةون بة خواوةند و ...

كةونارم كةونار /رووخاوة لايةكي من /

ويَلَم كة با /خرمة/كةمة ئةم خومةشيعرة  شيَواوة

ئةي مةيلةو جنوون و جواني

من لة ذوريَكدا دةذيم

ثةنجةرةكةي بةرةو يؤتؤثياي  باوةرَةكانم

طومان  ناكةنةوة

ئةو باوةرَانةي

جةهلي  سةردةم ...

ويَلَم  كة با خؤم هةلَوةشيَنمةوة

جاريَكيتر

جادةكان ، بةجانتاكةوة

هةلَدوورمةوة

سيَبةرةكةم دةخؤمةوةو

دةلاقةيةكيش

بؤضنيني تالَةكاني حةقيقةت.

ثةنجةكانم

....نامناسنةوة

بةتةمانيم  تةمي شةيدايش

بيان نووسيَ...

غوربةت

جنوونيَكي  ونجرِونجرِي

مةوداي من و مةرطة

ضاوي تؤيش

يؤتؤثياي ذووري شاعيَريَكي راونراو.

 

ضوار شةش سالَ كرِيَوةية دؤزةخةكان

 

بةرةولام ون ئةبي

وةك خؤم لة مانا

بؤ جواني

شةثؤليَ  طةردةلوول

تؤم لة سينطمةوة هةلَئةكا...

شيعريَك بالَي دةكوتيَ

من بؤ دةسطيرانةكةمي  ئةخويَنمة وة

ئةو ،  جطةرةكانم ...

ئةو هيَزي شةقامةكان ئةبا

هيض  خولياييَك  نايطريَتةوة

ئةو، شازدةية  ضاوةكاني

رؤحي خؤمة  بةشم ناكات.

لةم وةهمة كوشندةدا

كةويريَكة بة شانمةوة

ديَت و

خؤي لة منا

زةرب ئةكا...

ئةو سترانبيَذي  ثايزة

كة هةلَي كرد

مني  طؤراني كالَ ئةبمةوة

كة هةلَي كرد

بالَاي  ضوار شةش سالَ  سةوز ئةبيَ و

بوون تامي تةم ئةدات

جواني ،

لة باخة جةهةنةميةكاندا

كرِيَوةي  زيكر ئةكاو

سةما ريَزانيةتي ...

ئةم  طردةلوولة  دةريايية

مةنجةنيقيَكة مةوداي  من و

ضاوي  ئةو

دةرياكان... تؤم ...

دة...

دةدةرياكان

با هةلَكةن.

 

 

ويَستطةييَك  بؤ  ماضيَكي  دةسنووس

تا خوات

تا سةماي ثايزةفرميَسكةكاني...

لةدار هةناري حةوشةكةمانةوة

تا...بةري نةطرت-

مةرط بة تاسةوة ئةمنووسيَ

دةسطيرانةكةم  بة مةمكةي ...

من حةبيبةي  نالي  و

طمةطمي مةولةويم

لةبةرة

شةقامةكاني  شاريش  شارةزام

بيَ ضةترو جطةرة

بارانة ...

تؤوبراضووكةكةت

ئةم ويستطةية

كوذاندميةوة

تاكةي ئةم بارانة غوسلًَم  دةركا

خؤدةسنويَذي بةردت ناويَ...؟

تؤو  خواكاني  سةر سينطت

تؤو ...تؤو

نازانم ،  من خووساوي لةززةتيَكم

هةلَنافرِيَ

سةما و باران و ئاسمان

هةلَم لووشن

بالَا ...بةلَاطةرداني

ئةوضاوانةت

ثاشاي كردم،

دةسنووسةكاني شاعيَر

بةكةتيبةي سينطي كامتانةوةية

خؤتان داتةكيَنن ...د ا ا ا

قةزات لة هةرضي شاعيَرة

لةمن، لة يونس، لة رةزا ...

تةنيام و

شاعيَرم و

تؤم و

غةريبي ناو كؤثي راستيةكانم

هةر تؤ باريَزةي  بةر ثةنجةرةي

ثاسةكاني غوربةتم بووي

هةر وةشتي

دةستةضكوَلةكاني  تؤ

سةفةرةكانمي كولاندةوة

كضيَ ... ئةم ويَستطةية

دةستي  هيض شاعيَريَ  ناطريَ

هيض  ريَبواريَ  بؤ نووضيَكيش

نوختةي دانةنا بؤ ماضيَ

بة خؤتةوة رووتم كةوة

با تةنياييةكانم بووةريَ

رةجمي ئةكةم

ضةن ئايةتة تا

ويَلَيةتي

تؤ بيَ‌....

هةرنةبيَ ...لة شويَنيَكا

ماضيَكي دةس نووسمان

بدةريَ.

 

 

6/7/82 سةقز

 

 

 



[1]-ضيرؤكيَكي فةرهاد ثيربالَة

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Wed 25 Jan 2006 ساعت 8:37 PM |
 هاشم سراج و عه بدولمو ته لیب عه بدولا

ديمانةى: هاشم سةراج –  عةبدولموتةليب عةبدولاَ

                                                                  فةرزين

 

لة حةفتاكانى ئيَمة واتة نةوةدةكانى ئيَرة، ئةدةبياتى كوردىء شيعر بة تايبةتى طؤرِانكارى زؤرى بة سةردا هات . واتة شيَوازى نووسينء بيركردنةوة طؤرِاء هاتة نيَو مةيدانيَكى تازةوة. ئةوكات لة كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى باروودؤخى سياسييةوة سنوورةكان وةك ئيَستة نةبوون،راطةياندن زؤر بة كةمىء كورتى دةطةيشت . كوردستانى رؤذهةلاَت لة ذيَر كاريطةرى ئةدةبياتى فارسء ضةن شاعيريَكى كورد وةك ئةنوةر مةسيفى، رةفيق سابير رةوتيَكى نوآ دةستى ثيَكردء جؤرآ لة نووسين هاتة ئاراوة كة زياتر ئاورِدانةوةية بؤ فؤرِمء زمانء تةكنيكى سةردةمء ... بةو هؤيةى كة خؤم يةكيَكم لةو كةسانةى كة هةر لة سةرةتاى دةستثيَكردنى ئةو رةوتة بة جوانى ئاطام ليَى بووة، ئةو كةسانة هةموو دؤستانى نزيكء بةرادةرى خؤم بوون ، لة نزيكةوة شتةكانمان دةدىء دةخويًَندةوةو راى خؤمان سةبارةت بة شيَوازة جؤراوجؤرةكان دةردةبرِى. تيؤرى شيعرى فارسىء تةكنيكى ئةوانمان دةقؤستةوة بؤ سةرزمانى كوردىء بة كةلَك وةرطرتن لة شيَعرةكانى رةفيق سابيرء ئةنوةر مةسيفى شيَركؤ بيَكةسء... توانيمان بة شيَوةيةكىتر شيعر بنووسين،كة ئيَستة ئةدةبياتى كوردى كةرت كردووة بة دو قؤناغ.

 

 هاشم سةرِاج: ئيَستة من خةريكى ديداريَكم لةوانةية طؤناهة من غةدر بكةم لة خةلَك. فةلعةل ماجيدى كابرايةكى عةرةبة، ئةزموونى زؤر جوانى شيعرى هةية لة ناو عةرةب، تةسنيفيَكى زؤر جوانى كردووة لة سةر شيعر، لة بةينى شاعيرء ساحير. شاعير كيَية؟ ساحير كيَية؟ يانى دةتوانين ئةم نموونةية ثراكتيزة بكةينةوة لة سةر هةموو جيهان، تةنانةتشيعرى كورديش.شاعيرى يةكةم ئةوةية كة بةهرةى تيَداية، بةهرةمةندة،بةهرةيةكى خودادادى هةيةء دةتوانى شت بنووسىَ، شت بجوولَيَنيَتةوة، لة ناو كردةكانى نةماندا كار بكات، تووشى جؤرآ كة ثيَى دةوترآ "تةلةفوق" هةلَقولاَوى شيعرى بيَت شتةكان ثيَى دارِيَذيَت. دووهةم حالَةت ئةوةبة ، خةلَك هةية كة ئةوبةهرةيان تيَدا نيية،(بةهرةى شيعرى) ،بةهرةى ئةدةبيان تيَداية، بةهرةى ئةدةبى تؤ دةتوانى لة خيلالى خويَندنةوة و رؤمان و ئةو شتانة, ئةو بةهرة ئةدةبية بيكةى بة هةندآ شيعر, بةلاَم ئةو بةهرة بة قوةتةى يةكةمى تيَدا نيية. سيَيةم حالَةت كة زةيفة كة ثووضة كة ثيَى دةلَيَن شاعيرى درؤزن, كازب. ئةوانة لة ثيَن هةندآ طةمةى زبان, طةمةى ئيستعارة و كيناية, هةندآ شت دروست دةكةن لة سةر وةرةقةى خالَى بة خةلَكى دةدةن. لةوانةية خةلَك هةبآ, ئةو خةلَكة هةلَخةلَةتن. كة واتة شيعرى يةكةمى ساحيَرى شاعيرى بةهرةمةندى بة قوةت هةر سآ حالَةتى تيَداية. بةهرةى يةكةم تةلةفوقى ثيَى دةكاتو هى ليَدةريَذيَت, بةهرةى دووهةم سؤزى دووهةمى هةموو ئةدةبياتى دنياى تيَداية, سيَيةم كةزةبةكان, درؤيةكان, جؤريَكى جوان بارطاوى دةكات لة نيَو طةمةى زباندا, ليَرةوة شيَعر دميَنيَتةوة. نالى يةك لةو طةمانة بوو كة ئةو سآ حالةتةى تيَدابووة يانى ساحيَر, سؤزدار, كةزةب, درؤزنى زةبان. ئةو سآ حالَةتةى تيَكةلَ كردووة و ئةو تيَكستانةى داوة. لة ئةدةبي كوردى, حالَةتى دووهةم ضيَذ ثيَنادا, حالَةتى سيَيةم, فةرامؤشم دةبآ, بة دواى حالَةتى يةكةمدا دةطةرِيَم من وةك خؤم شاعيرم و تةواو. ئةوانى تر كة من بؤ خؤم يةك خةسلةتم تيَداية كة لة بةيتى يةكةمةوة شيَعر دةناسم, دةزانم شيعرى  كيَية تةواو.

   عةبدولموتةليب عةبدولاَ: بمبوورة كاك هاشم وتةكانت كورت دةكةمةوة، مةبةستىكاك هاشم  زياتر ئةوة بوو كة شتيَك ئةطةر ضيَذت نةداتآ ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ ضيَذت نةداتآ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ لة طةلَت نةبآ، ئيدى شتيَك نيية كة ثيَى بوترآ شيعرى ئايندة، ئيَمة بةو خةونانةوة تواينةوة، دةزانى... تةواو بوو، هيض بةديلىَ نيية بلَىَ بلَىَ سبةينآ وات بؤ دةكةمء كؤمةلَىَ خةونت بداتآ. ئيَستة ئينسان لة خةونا ناذيةنين. ئينسان لة سةر ئيَستاى خؤى دةذيةني. ئيَستا ضيية؟ ئيَستا تؤ ضى بة من دةبةخشى؟ ضؤن لةزةتم دةداتىَ؟ من بؤ ئةوة ناذيم مةسةلةن سبةى بير لةوة بكةمةوة شيعرةكانى تؤ ضى بوونء ضؤن بوون؟ يةعنى مةبةستةكةم زياتر زياد كردنى شتيَك بوو ةب وتةكانى كاك هاشم.

 هاشم سةرِاج: من شتيَكى بضووكى ثىَ زياد بكةم. شتيَك هةية، تيَكست. تؤ هةر تيَكستآ هةلَبدةى شتيَك هةية بةر لة تيَكست كة خويَنةرة. لاى من خويَنةر طرينطة. ئةو تيَكستةى كة نةتوانآ ئةو ثيَوةنديية، ئةو ثردة، لة طةلَ خويَنةر درووست بكات خؤى لة خؤيدا مردووة. كةواية ئيَمة ضى دةنووسين؟ تيَكستى كراوة دةنووسين؟ تيَكستى كراوةش خةتارناكترين تيَكستة بة مةفهوومى ذاك دريدا، بة مةفهوومى بارت. ضونكة يةك كؤمةلَ نةديتراوى لة ذيَر سيستةمة زمانييةكانى خؤى هةلَطرتووة. خويَنةر طةورةترين بةشدارة لة هةلَوشاندنةوةى تيَكست. ئةو دةتوانآ دووبارة كة ئةو ضيَذة وةردةطرآ هةلَيوةشيَنيَتةوة. جؤرةها كةنالأء كايةو تةئويلء راظةى جياى لة سةر بكات. كةواية شتيَك هةية ئةوةى كة من بةو دوو حالَةتة باسم كرد. دوو حالَةتى دووهةم. ناتوانىَ خويَنةر بيبينآ. ضى دةبينآ؟ كتيَبيَك دةبينآ شيعريَكى ئالَؤز، كؤمةلَىَ وشة، كؤمةلَآ رستةى ئالَؤز كة ضيَذ نابةخشآ. وتيَكيشى بدةين بؤئةوةى،بؤئيَمة لةئةدةبى كلاسيكى كوردى ئيَستامان خؤيَنةر ئيَستةش دةيكات بة هةلَوةشاندةوة،حةتاطؤرانىبيَذةكانىخؤمان ئيَستا، بؤعةدنان كةريم ئةوطؤرانيانة هةلَدةبذثَرىَ .يان هةروةها خةلَكىتر، كةواتة ئةو تيَكستانةنةمرن تا رادةيىَ، هةلَبةت من باوةرِم بة نةمرى نيية.تيَكستيش نةمر نيية هةتا ماوة.بةس كؤمةلَىَ ضيَذى شاراوةى غةريب هةية لة ناى زبانةوة،بةو حالََةتانةوة خؤينةر دةورووذيَنىَ، خؤيَنةردةطةيةنيَتة ئةوحالَةتة جوانانة كةبتوانىَ ضيََذ لةو شيَعرة بةهرةدارانة،ئةوانةى بؤشيعرخؤلَقاون ،ئةوانةى بؤشيَعر لة دايك بوون ،وةربطرىَ.ئةوانةىشتى دةستكرد و كؤمةلىَ شتى كؤمةلاَيةتى و ئابوورى دةكةنة شيعر، ئةوانة مةوزووعى شيعر نيية.شعير ستاتيكة،شيعر نووسينةوةى سةرسوورِهيَنةرترين ستاتيكة، بةراستى .

 

شووثةن هاويَر دةلَىَ " شيعر جيهانى مؤسؤل نيية، بةلَكو خودى حةقيقةتةكانة".

هاشم سةراج : سىَشت هةية لةذيانى مرؤظايةتيدا ، شيعر ، رةقس، طؤرانى. هةرسيَكيان ثةيوةنديان بة يةكةوة هةية.هةموو تيَكستىَ ثةيوةنةى بةو حالَةتانةوة هةية.ئةطةر رةقس بةئيماذ بة جةستةتةعبير دةكات ،شيعر بة وشة دةيكا، طؤرانى بة دةنط.شيعر هةلَطرى ئةو حالَةتانةية.شاعير لة لامةرئى دةذى...

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : ببوورة كاك هاشم ، شيعر عيلاقةى بةو لةحزةية هةية كة بيبةخشىَ بة تؤ. ئةطةر شيعر نةتوانىَ دةريضةيةك بكاتةوة ، دةريضةيةك بؤ خويَنةر بكاتةوة ، ئةطةر فةزايةك نيشانى خؤيَنةرنةدات ، ئةطةرنةيخاتة سةرخةيالَى بيركردنةوة، يةعنى لةو حالَةتةداية كة دةتوانىَ ضيَذ وةدؤزىَ.ئةطةر شيعر تؤثة قورِيَك بيَت بة ديواريَكةوة هةلَواسراو بيَتن، ئيتر ناتوانى بيرى لىَ بكةيتةوة.ناتوانىفةزايةك بؤخؤت دروست بكةيت .شيعرئةوة نيية كةتؤ بتوانى بؤ ئايندة (مستقبل) هةلَيطرى،يانى بيركردنةوةى شيعرى ئيَمة بة نيسبةت شيعرى ئيَوة نيية كة ثةياميَكت ثيَببةخشىَ، بؤ وةى كة لة ئيَران باسى دةكةن ئةو ثةيامةى كة شيعر هةلَيدةطريتن ثةيامى زؤر سةخيفة، بةس بة لاى كةمى فةزايةكت ثيَدةبةخشىَ ،فةزايةك لة ستاتيكا ، فةزايةك لة ضيَذ، فةزايةك لةمةعنا ،لةحةيات ،...ئةزانى ؟ ئةوة شيعرة.مادام برِوات بةوة هةية كة تؤ شتيَكى نوىَ دةنووسى، ئةبىَ برِوات بة فيكرى نويَش هةبيَت .ئةبىَ باوةرِيشت بة دةلالةتةكانى فيكرى نويَش هةبيتن.ئةوة سةرةرِاى ئةوةش كة شيعر ستاتيكاية و بةستينةوةى ئاستى زبانة، شيعر فةزايةكة بؤ ئةوةى ئاماذةكان لؤعبةى خؤيان بكةن.بؤوةى ئاماذةكان يارى خؤيان بكةن، يارى لة طةلَ بيركردنةوة دةكةن،يارى لةطةلَ يادةوريةكان دةكةن ،كؤمةلَىَ يارى هةية دةزانى..ليَرة ئةوشتة هةية كةضؤن شيعر زبان دةنةخشيَنىَ،يانى دةستى شاعيرضؤن شتةكان دةنةخشيَنىَ..

 

ئةطةر ئيجازة بدةن بةكورتى باس لةسةرئةم خالَةبكةين ، شيعرى كوردى ئةمرِؤ ، بةهةموو تايبةتيةكانيةوة ،كؤمةلاَيةتى ، سياسي، فةرهةنطى،... تاضةندة توانيوةيةتى خؤ طةيةنيَتة ئاستيَكى جيهانى.واتة كة باس لةسةر جيهانى بوون دةكةين ،وشةى مؤديرِنيتةمان وةبير دةكةويَتةوة ، مؤديَرِنيزم وةك دياردة و ضةمكيَكى جيهانى و بة تايبةت لةم ئاخرانةدا لة ولاَتة جيهانة سيَيةمةكان كاريطةريَتى زؤرى هةبووة ، واتة طؤرِانكارى زؤرى بة سةرماندا هيَنا، ئيَمةى كورديش لة ثارضةكانى كوردستاندا بىَ بةش نةكراوين ،بة تةنانةت زبان و ئةدةبيات و فةرهةنطيشمان ...

عةبدولموتةليب عةبدلاَ: ئةطةر لةرؤياى خؤتةوة باس لة سةرشيعر بكةيت ،وةك ثارضىَ جةمالَ،وةك فةزايةك كةبتوانىَ مةسلةن ئاماذةكان بووروذيَنىَ.بةلاى كةمى ئاستى زبان تا ئةو حةددةى برِكات كة خؤيَنةرفةزايةك،ئاسؤيةكى بؤ بكريَتةوة ،ئةوةش لة ناو شيعرى ئيَستادا،ئةوكرانةوة هةية و بةرزكردنةوةى ئاستى لؤغةش هةية فيَلت لىَ دةكاتن .بؤ وةى كة كؤمةلَىَ شتت ثىَ دةبةخشيَـتةوة، كةباس لةسةر ئةوة دةكةيت كة زبان كؤمةلَىَ فيَلَى تيَداية،تؤيش دةكةويتة نيًودنيايةك ،ناو فةزايةك لة فيَلَ كردن .ئةطةر بة راستى بطةريتةوة بؤ شيعر يانى يةك لاى بكةوةيتةوة ،دةبيَت برِواشت بةوة هةبىَ كة فيكريَكيش لة ثشت شيعرةوة هةية،مةعريفةيةك لة ثشت شيعرةوة هةية، ئايا دةتوانى ئةو مةعريفانة بدؤزيَتةوة، تةنيا بة هؤكةى بزانى، يا بةو هؤية كة شتيَكت ثيَدةبةخشن .ئةمة يةك لة ئيشكالاتةكانة كة من لة شيعرى كورديدا دةيبينم .ئةو ويَنا كردنةوة ثيَم واية ثيَويستى بة مةعريفةيةكى لةوة طةورةتر هةية كة ئيَستة كؤمةلَى كوردى هةلَطريةتى.

هاشم سةراج : ئةو شتانةى كاك عةبدولموتةليب كوتيان راستة،منيش برِىَ ئيزافاتم هةية : شيعر بة طشتى وشيعرى كوردى و شيعرى جيهانى هةموو لة سةنتةريَكداية،سةنتةرى جيهانى.ئةوةى كة شيعرة،بةراستىشيعرة ،كةبتوانى ضيَذى لىَ وةرطرى و لة طةلَى تيَكةلاَو بى و جؤريَك لة ضيَذى رؤمانتيكت بداتىَ. هةر ئةوة بيَنينة سةر شيعرى كوردى . بةراستى ناتوانم نيَوى كؤمةلَىَ شاعير بيَنم .شاعيرهةية بةر دةوامة ،جيهانى تايبةت بة خؤى هةية،خةريكى نووسينة،ئةمانةش ثةيوةستن بة دوو شت ،يةكةم بةهرة ،كة زؤر طرنطة ،دووهةم :بةردةوام بوونى ئةو كةسايةتيانةى كة دنياى خؤيان دةنووسن ،بةردةوامن لة سةر خؤيَندنةوةيةكى زؤر زؤر قولَ خةريكن جيهانبينيةكان تةشكيل دةدةن و لة ناو ئةو دنياى كة عةبدولمةتةليب ئيشارةتى ثيَكرد. ليَرة كيَشةيةكى زؤر طرنط هةية ،بة راى من لةناو زارى طةورةى زباندا ،شاعير دةبىَ بتوانىَ ئاخافتنيَك دروست بكات لة خؤى.وةك ئةوةى سؤسيَر تةئكيد دةكاتة سةر زبان ،حالَةتة طشتيةكةى و حالَةتة فةردانيةتةكةى .بؤ نموونة دةتوانم بلَيَم: ئيَستا كة نالى جؤريَك لة ئاخافتنيَكى طةورةى دروست كردووة ،تايبةتة بة دنياى ناليةوة .دووةم ، ئايا شيعرى كوردى تا ئيَستة ئةوانةى ئاخافتنيَكى تايبةتى بن بةو هيَزة طةورةيةى بةهرة و بةو خؤيَندنةوانةى كة بةردةوام شتى نوىَ دةدةن ،هةر وةها بةراى من شيعر هةلَطرى ئةو فيكرة نيية، شيعر بة ثيَضةوانةوة سةد دةرسةد هةلَطرى فيكريية و سيَبةرى فيكرة و سيَبةرى فيكر دةدا بة خؤيَنةر و هةر ليَرةشةوة ديَينة سةر مةسةلةيةكى مةعريفة و مةعريفةش ثؤلين دةكرىَ .مةعريفةى كؤمةلاَيةتى ،مةعريفةى ئابوورى ، مةعريفةى سياسي ،كة تيَكةلَ بة رؤياى شيعر دةبىَ و ئةم مةعريفةيةش دايمةن بؤت نيية بيدؤزيةوة،لة ذيَرةوةى زبان ، لاى رامبؤ دةيدؤزيةوة و لاى مالارمىَ .ئةطةر بيَتو ئةم حالَةتانة لة ئةدةبى جيهانيدا باس بكةيت . ليَرة ثرسياريَك كرد كة لة سةر دنياى تةكنيك و كةرةستة و ئةو حالَةتانة، ئةمانة هةموو ثةيوةستن بة رؤلَى شاعيرةوة ،بة دارذانى شيعرةوة ،ضؤن دادةريَذرىَ. ضؤن دتوانى فؤرم خةلَق بكةيت ،ئةو فؤرمةش راستة قؤناغى دووهةمى شيعر جؤريَك لةسةنعةت هةية، جؤرىَ لةكار كردن هةية لة ناو زبان، لة ناو رستة.بة بؤضونى من ئةو حالَةتةى دووهةم ثةيوةستة بة حالَةتى يةكةم،شاعير ضؤن بة رؤحيَكى مةستةوة ئةم شيعرانة دادةريَذىَ،هةمان كردةش دةبىَ بة هةمان هيَزةوة ئةنجام بدات ،طةر نة تيَكست دةبىَ بة تيَكستيَكى ناقس و نيمضة سةقةت و ناتوانىَ ئةو رؤحة دانووستاندن لة طةلَ خؤيَنةر دروست كات . تؤ دةبىَ ئاطادارى ئةوة بيت كة طرنطترين شت خؤيَنةرة،ضؤن دةتوانىتيَكستىَ خةلق كةيت كة ئةو ثردة لة طةلَ خؤيَنةرى زانا و خؤيَنةرى لةزةتمةند دروستى كةيت . ئةو ديَت بةشدارى دةكات و ئةو دةتوانىًَ تيَكست هةلَوةشيَنيَتةوة ، رويايةكىترى بداتىَ،رةهةندة تازةكانى بطؤزيَـتةوة ،ئةو ئاماذة شاراوانة بطؤزيَتةوة كة لة ناو تيَكستا هةية.

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : يةك لة ئيشكالة طةورةكانى شيعرى كوردى ئةوةية كة دوضارى جؤرىَ لة نمةك طيرى دةبيتن .طةر شاعيرىَ دوضارى نمةك طيرى بوو،ناتوانىَ موةكةبةى ئةطةر بكات،ناتوانىَ بةردةواميةتى خؤى بسةلميَنىَ.ئةوة يةك لةو ئيشكالة طةورةكانة كة شاعيرى كورد دضارى ئةو جؤرة لة نمةك طيرى بوونة،تووشى ئةو نةوعة ئيستعلاية بوونة،ثيَيان واية ئيتر شيعر دةبىَ لة سيَبةرى ئةو شتانة برِوات كة ئةوان دةينووسن ،ليَرة ئيشكاليَكى ديكة هةية لة بير و بؤ ضووندا، كةلة سةر مةعريفة و فيكر دروست كراون .ئيَستة ئةو جؤرة فيكرة ، ئةو جؤرة مةفاهيمانة كة ئيشى ثيَدةكةن ،باوى نةماوة.ئةوان وا بير دةكةنةوة كة وا هةميشة مةفهوومةكانى خؤيان زالَ بكةن ، شيعر لة دةهةكانى حةفتاكان و هةشتاكانى شيعرى كوردى جؤرىَ لة مةعريفة ،جؤرىَ لة فيكر لة ثشتيةوة بوون كة ئيَستة ئةو فيكرة ،ئةو مةعريفةية كالَ بووةتةوة .ئيَستة ئةوة نيية كة لة حةفتاكاندا شيعرى ثيَدةنووسرا،ئيدى ئةوانةى كة تووشى نمةك طيرى بوون بة برِواى من واز لة شيعر بيَنن باشترة لة وةى كة جيلةكان ئيهانة دةكةن ،لة شيعريان دةكةنةوة ،هةندىَ جار مةستةواكانى زبان ،زبان خؤى لة ئاستيَكدا رانةوةستن ،ئةوان  ثيَيان واية ئةو مةستةوايانةى كة تيَطةيشتوون لة زبان ،تةواو بووة.زبان بةردةوام شتةكان دةكاتةوة ،بةردةوام فةزايةكى نؤىَ ،مةفاهيمى نوىَ ديَنيَتة ناوةوة.مةفاهيمى نوىَ لة سةر ئةساسي فيكرى،لة سةر ئةساسى مةعريفى .ئيَستة كة لة برةو داية ،ئةو يةك لة ئيشكالةكان كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة فةزايةكت بؤ ناكاتةوة ،كة شيعرىَ دةخؤيَنيتةوة دةريضةيةكت بؤ ناكاتةوة ، كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة هةست دةكةيت شتيَكت ناداتىَ ،ئيتر بة برِواى من ئةو شيعرة لةطةلَ ناسيؤناليزم  ضووة طؤرِةوة.

 

ببوورة ، تؤ ثيَت وانيية كة ئةوة ئةنجامى ذيانى و دنياى مؤديرنة ، ئيَمة بمانةويَت يان نة، لةسةردةمى مؤديرنيتةدا دةذين ،ذيانى مؤديَرن ئالَوطؤرِى زؤرى بة سةرماندا هيَناوة،تا ئةو رادةى هاتووتة نيَو ذيانى تاكة كةسيةوة.ئةو دنيا ئالَوزةى كة تيَدا دةذين ديارة شتى تازةتر و ضةمكى تازةترى بة دةستةوة داوة،تؤ ثيَت وانية كة ئةوة تايبةتمةندى ذيانى مؤديَرنة كة ئيَستة جوانتر و روونتر لة شتةكان و فيكرةكان دةروانين ،فةلسةفة وةك قؤناغيَكى ثيَويست لة ثشت شيعرةوة وةستاوة،هةر لة بةر ئةو هؤية شيعرى ئيَستا جياوازة لة طةلَ شيعرى حةفتاكان و شةستةكان؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : هةر وةها كة ذيان دةروا،شيعريش دةروا.شيعر دةبىَ هةلَطرى ئةو ئةفكارانة بن كة تازةن،لة بةر ضيية كة شيعرى تازة دةخؤيَنيةوة،يان بؤضى شيعريَكى كؤن ناخؤيَنيتةوة،هةمان بيركردنةوة، يةك لة ئيشكالةكانى نةمريش لةوة داية.ئةوكات كة دةيانوت شيعرى نةمر،شاعيرى نةمر ،ئةمرِؤ لة دنيادا شتيَكمان نيية بة ناوى نةمر.شتيَك هةية بة ناوى لةزةت ،شتيَك هةية بة ناوى جةمال،شتيَك هةية بة ناوى فةزايةك بؤ بيركردنةوة.ئةوشتةى ئيَوة باسى دةكةن بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،مؤديَرنيتة هةلَطرى يةكىَ لة طةورةترين مةفهوومةكانى ناسيؤناليزم بوو.ناسيؤناليزم كؤمةلَىَ تةقليدياتى دروست كرد،كؤمةلَىَ سنوورى بةرزى دانا،ناسيؤناليزم ديكتاتورى دروست كرد،ناسيؤناليزم توتاليتاريتى دروست كرد،ليَرةوة تؤوا هةست دةكةيت كة شيعرةكانى هةشتاد،شيعرىَ بووة كة هةلَطرى بيرى ناسيؤناليزم بووة،هةلَطرى بيرى مؤديَرنيتة بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة با بلَيَن سنووردار بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة داخراو بووة.ئيَستة بير لةوة دةكةينةوة كة شتيَك بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة ،يان كؤمةلَىَ ئةفكار هةية بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،كؤمةلَىَ ئةفكارى شةفاف ،كؤمةلَىَ ئةفكار هةية ثيَت دةلَىَ ئيتر تةواو،ضيدى ذوورةكان دامةخةن،ضيدى شتةكان دامةخةن، شيعريش ئاوا دةروات . نةوعيَك لة شةفافيةت،نةوعيَك لة جةمال كة ثيَشتر بة جؤريَكىتر تةماشا دةكرا،بة برِواى من ئةو شيعرانةى هةتا دويَنىَ دةنووسران ئيَستةش بة هةمان شيَوة دةنووسرىَ.ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة . ئةو شيعرانةى كة ثيَيان واية كة رمووز بؤ داهاتوو دةنووسريَت ،ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة و بة جيدى موتاليعة بكةن ،خؤيان بخويَننةوة،ئةوانة تووشى ئيشكالى طةورة بوون ،رةنطة سةردةميَك بة سة رياندا تيَثةريَـت،ئةوانيش طويَيان ليَى نيية،ئةوة نةوعيَكة لة زةدة.

 

لة كوردستان بة هؤى راطةياندنيَكى ئةوتؤ كة سنوورةكان ثيَكيان هيَنا،نةمانتوانى ئاطادارى ثارضةكانى ديكةى كوردستان بين . كوردستانى ئيَران و كوردستانى ئيَراق ئيَستة نزيكتر لةوانى ديكةية،لة ئةدةبيات و بيروراي يةكترى جوان تيَدةطةن ،ئةوةش دةزانين كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى بارودؤخى خؤيةوة جؤريَكىتر لة بيركردنةوة و روانين و تيَطةيشتن واتة جيهان بينى هةية، بة ثيَضةوانةوةش ليَرةش بة جؤريَكىتر ،واتة ئةم دوو دنيا جياوازة ،دوو قؤناغى ئةدةبى – فيكرى دروست كردووة،تةنانةت لة شيَوةى نووسينشدا جياوازن...

عةبدولموتةليب عةبدولاَ: ئةو دوو جياوازيية بة تة سةورى من،لةوىَ تؤزىَ درةنطتر فةزاكة كراوة .ليَرة خاوةنى تةجرووبةيةك بوون ،ئةو تةجرووبةية جؤريَك لة عةبةسيةتى دروست كرد،جؤريَك لة بيَهوودةطى دروست كرد.لةو بةشةى كة ثيَى دةوترىَ ئيَراق ،تةجرووبةيةكى تالَ بوو،ض لة لايةن سةقافييةوة ض لة لايةن سياسيةوة ،ض لة لايةن ئابووريةوة ،و هةموو لايةنةكانى ديكةش.هةندىَ كةس لة بة دوابةدوا ضوون و هةمى خويَندنةوة و موتالاَ كردن خستةوة.بة برِواى من ئةطةر ئةو شتةى ثيَى دةوترىَ سةقافةت ،ئةو سةقافةتة ناسيؤناليزمى كوردى دروستى كرد.ضؤن كؤمةلَىَ خةونى بة ئينسان بة خشى،كؤمةلَىَ خةونى بة ئيَمة دا ،لة واقيعدا شتيَك نةبوو بة ناوى خةون،هةموو ثووض بوون،هةموو ليَدان بوو لة ئةويتر،ئةسلَةن شتيَك نةبوو بة ناوى مةحةبةت ،شتيَك نةبوو بة ناوى كوردايةتى، ئةو كوردايةتيةى كة ثيَيان دةكوشت ،بة تةئكيد ئةوانيش تةجرووبةى خؤيان هةية ،بةلاَم رةنطة كةمتر هاتبيَتة نيَو ذيانةوة .بةلاَم ليَرة ذيان وابوو،ذيانى لىَ تالَ كردين .ئةو بةشيَك لةو تالَكردنةى حةياتة،ئيتر تؤ تيَرِوانينت بؤ حةيات بؤئةدةب ،بؤ هةموو مةسةلةكانى حةيات دةطؤردريَت.ئةو يةك لة ئيشكالةكانة كة ئيَستة تووشى بووين .ئةوان رةنطة بة شةوق و زةوقيَكى جوانترةوةتةماشاىئةدةب و تةماشاى سةقافةت و فيكر و ئةنديَشة بكةن.ليَرة تؤزآ ئةو مةسايلة كالَ بوونةتةوة.

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من باوةرِ بةوة نييية كة شيعر تةنيا ستاتيكاية،تةنيا ضيَذ بيتن.من بيدايةت باسم كردلة ثشت شاعير،طةر سةقافةتيَكى طةورة،فيكريَكى طةورة ئيش نةكاتن،ئةو شاعيريَكة كة ماوةتةوة،بة جيَماوة.شاعيرى سةردةم ئةوشاعيرية كة بتوانىَ لة طةلَ فيكرى سةردةم برِوات،لة ئاستةكانى سةردةم بطات،بتوانىَفةزايةكى جؤراوجؤر لة ناوشيعردا دروست كات.

هاشم سةراج : جوانة ئةوةى عةبدلموتةليب باسى كرد،شيعر كة ثيَشتر باسمان كرد هةلَطرى كؤمةلَىَ بةطراوةندة لةوانةية بة حالةتيَكى خؤرِسكى،هةرِةمةكى بنووسريَـت،رستةى جوان بنووسيَ،بةلاَم ناتوانىَ تا ئاخر برِكات.لةشيعردا باسى دوو حالةتم كرد،بةهرة و خويَندنةوةىبةردةوام،بؤضوون و تيَرِامان و رؤياى شاعيرو ئةو طؤرِانكاريانةى بة سةريدا ديَـت،بةضركة،بة سةعات.لةوانةية تيَكستىَ بلاَوبكةيتةوة،مانطيَكىتر تةماشاى دةكةيت برِىَ شت ئيزافيية،برِىًَشت دةبىَ دةستكارى بكةيت.ئةو دووشتة بةردةوام لة طةلَ شاعيردا دةذيَتن.ئةطةر شاعير بةردةوام نةبيتن و لة طةلَ سةردةمى خؤى نةرِوات،ناتوانىَ ئةوتيَكستة جوانانة هةلَدا.يا شيَوازى خؤى بطؤرِيَت،شيَوازيش زؤر جار لة حالةتى طؤرِانداية،نة بة ئةنقةست ئةو شتةى باسمان كرد لة ناوخودةوة ديَـت،كة باس لةئيقاعى شيعر دةكةين ،تؤ ضؤن دةتوانى بةردى تيَكستىَ هةلَدةى.لةوانةية ئيقاع يان رستةيةكةى خويَنةر مةست كات،ئةو رستةية ثةيوةندى هةية بة هةلَقولاَنى يةكةم شيعرةوة،لة كويَوة ديَـت شيعر،مالارمة دةلَيَت"لةخوداوةندةوة ديَت".لة كويَوة ديَت؟ زؤر جار خؤشت دوضارى سةرسوورِى دةبيت.من زؤر جار شت دةنووسم " مايا"كةسةيرى دةكةم نازانم ضؤنم نووسيوة.ضؤن دةستم ثيَكرد و ضؤنيش تةواو بوو،شيعر خةونيَكة لاى من.

 

ئيَوة باوةرِتان بة ئيلهام هةية؟ ثيَيتان واية يةكةم ديَرِ كة شاعير دةينووسىَ ئيلهامة؟

هاشم سةراج: نة بة شيَوةى متافيزيكى،من كة تووشى حالةتى شيعرى دةبم هةست دةكةم دلَم هةلَدةقولَىَ،مةست دةبم،هؤشم لاى خؤم نيية،من حةتا شيَوازى بيركردنةوةم،جوولَة و حةرةكةتةكانم دةطؤرِدريَن.بضينةوة سةر ثرسيارةكة،من ثيَمواية بةرادةرانى رؤذهةلَات دةبىَ بةرلة ئيَمة شتى تازةتر بلَيَن،بؤ؟ لة بةرئةوة ئةوان فارسىزان و كؤمةلَىَ شاعيرى طةورةي فارسيان لةبةر دةستداية،وةكو :"سؤهراب،ئةو عارفة طةورية"كابرايةكى نيطاركيَش كة جانتاكةى هةلَدةطرىَ و بةرةو دؤنايدؤن و بةرةو دنياى شيعر و رؤذانة هةموو شتىَ دةكات بة شيعر.لةويَوة بة راى من ئةوان درةنط هاتن،هةرضةندة من تيَكستى جوانى ئةويَم لةبةر دةستدا نييةو نةمبينيوة، بةتايبةت ئةو جيلةى كة ئيَستا هةية،طةنجةكان،بة نيسبةت ئةو شتانةى كة من خيويَندوومةتةوة،هةولَى ضاك هةية.ئةوةى باسى قالَييةكة دةكات(رةزا عةليثوور)،ئةمة لة وانةية من ناوى بنيَم زبانيَكى حةلةزوونى،كة ويَنةكان دةورى دةدةن،بىَ ئةوةى زبان دابثضرِىَ.ثاشان(شينترين بةتالَ)يونس رةزايي،هةولَى جوانى تيَداية،يةعنى هةست دةكةى شيعرييةتى تيَداية،ئةوانةى ئةو كردةى ئةنجام دةدةن ساحيَب بةهرةن،ئةوان دةتوانن خودى خؤيان بنووسنةوة،دلَى خؤيان بنووسنةوة.من باوةرِم بةوة هةية كة مرؤظ دةبىَ فةردانيةتى خؤى بنووسيَتةوة.بويَرى خودى خؤت بنووسيةوة.ئةوكاتةى كة ئافرةتيَكى رؤمانى لاى دةستة خوشكةكانى باسى ثانثانؤكىَ دةكات.بؤ نموونة بودليَر كؤمةلَىَ حالةتى واى هةية،كاتىَ كة محاكمة دةكرىَ،ئةحمةدى مةلا،كة لةم ئاخرةدا لة سةرى شتيَكى بة ترس و لةرزةوة تةرجةمة كرد.كة ئةو حالةتانة ليَدانى مؤرالَة  ئةوة بةشيَكة لة ذيان.كة واتة شيعر نزيكبوونةوةية لة خةتةرناكى،لة ترادسيَؤن و لة مؤرالَ،ضؤن دةتوانى ئةو جورئةتة بكةيت،يا لةسةر سنوورةكان دايبةزيَنى،ئةوة بةشيَكة لة شيعرو تيَكةلَة بة حالَةتى ستاتيكا،ئةو تيَكستة ضيَذى هةية،ئةوةش ثةيوةستة بةوحالةتة ئيَرؤتيكانة،ئةوةى كة بارت باسى دةكات.ضؤن دةبنة ماسك يان ضؤن دةبنة بوقا لة ذيَر زباندا،ئةوانة كؤمةلَىَ ضيَذ دةبةخشن بة خويَنةر.ئيَستةش من باسى تيَكستى كراوة دةكةم،كة خةتةرناكترين تيَكستة.كة هةلَطرى كؤمةلَىَ ئاماذةى نةوتراوةلة ذيَر زبان،هةر ئةوةش ثةيوةستة بةوئالَؤزيةى كةباسمان كرد.شيعرى كوردى بة طشتى،لة ذيَر حالةتيَكى ترادسيَؤنى غةريب دةنووسرىَ.بويَرى و جورئةتى زؤركةمى تيَداية،ثؤلين دةكرىَ،شيعر هةية ناسيَؤناليزم،شاعير هةية هةموو ذيانى خؤى تةرخان كردووة بؤ مةسايلى قةومى،شاعير هةية هةموو نووسينةكانى تةرخان كردووة بؤ جوانى ئافرةت،شاعير هةية جوانى دةنووسىَ بة شمولى.بةلاَم ليَرة ئةوةى دةنطى نةيةتةوة،ئةوتيَكستة،ئةوتيَكست شمولى و طةورانة،كة شاعير توانيوةيةتى موخةيلى بيروخةيالَى خؤى بةو بةطراوةندة قورسةوة كة هةيةتى بةو جيهانبينيةى كة سةيرى دنيا دةكات،ضؤن مامةلَة لة طةلَ برِىَ توخم هةية كة ثةيوةستن بة خودى ذيانةوة،لة مةرطةوة بطرة،لة سيَكسةوة بطرة،لة ئةشقةوة بطرة،بىَ ثةروا شتةكان هةلَدةداتةوة و دةروات.ئةوة خويَنةر هةلَيدةدات،لةوانةية خويَنةريَك ليَرة نيَضيرى بكات،دةستطيرى بكات.يان خويَنةريَك لة كوردستانى رؤذهةلاَتةوة،يةك لة فةرةنسةوة،يةك لةئيسثانياوة،دةيخويَنيَتةوة،ئةمة دةبيَتة تيَكستيَكى كؤضةر،كة كؤض دةكات،ئيدى تيَكةلَ بة عالةمى تةماس دةبيَت،ديَتةوة ناوشيعر،ديَتةوة ناودنيا.ئيَستا ضةندين برِطةى رامبؤ هةية،ضةندين برِطةى ئيلؤت هةية،ضةندين برِطةى سةندؤثيَرى هةية،بىَ  ئةوةى ئيَمة بزانين وةكو ميتؤد هاتوةتة نيَو شيعرى دنيا،لة بةر ئةوة بةشيَكى زيندووى جةمالىو ستاتيكايين.بؤ نموونة لاى عةرةب ديتومة،عةبدولوةهاب بةياتى دةلَىَ: فواد ئةى رووبارى رةعد بوةستة تا من قةسيدةكةم تةواو دةكةم.عةبدولوةهاب بةياتى لة بةر ئةوةى ضيَذى لىَ وةرطرتووة،ئاطاى لة لىَ نةبووة،بووة بة بةشيَك لة خود،ئةوة ناكةويَتة قالبى دزى،بةراى من ضيَذيك هةية كة تيَكةلَ بة رؤحى تؤ دةبيتن ودواية بة شيَويةكىتر دةرى دةبرِى.

 

ئةمن ثيَمواية ئةوجؤرة تيَكةلَبوونة،جؤريَكة لة تةناسؤخ(دؤنايدؤن)،دؤنايدؤنيَكى رؤحى..

هاشم سةراج: دؤنايدؤن،تةناسؤخ،جوانة كاك فةرزين جوانة.هةموو رؤحيَكى جوان تيَكةلَ بة رؤحى من دةبىَ،بىَ ئةوةى بةخؤم بزانم،بىَ ئةوةى هةستى ثيَبكةم تيَكةلَ بة ناخودئاطاى من دةبىَ،تيَكةلَ بة ذيانم دةبىَ،ئةم تيَكةلَبوونة بةئةنقةست نيية،ئةدةب حالةتيَكى غةريب دروست دةكات،بىَ ئةوةى تؤ ئاطات ليَى بيَت ضيَذ لة هةموو تيَكستةكان وةردةطرى و هةموو تيَكستىَ بة هى خؤت دةزانى.

 

 

يونط دةلَىَ: شاعير ناخودئاطاى كؤمةلَطاية.منيش باوةرِم بةوة هةية،ئيَوة ضى؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من واى نابينم،ضؤن ئيَستا شتيَك هةية بةناوى فةردانيةت،مةرج نيية تؤهةميشة بؤ كؤمةلَطا بطةريَتةوة،ئةو دوو وشةية دوو مةسةلةى لة يةك جياوازن.لةثشت هةريةك لةو مةفهوومانة فيكريَك هةية،ئةو دوو فيكرة لة تةتةورى يةكتريةوة هاتووة،ئةوةى باسى دةكةن سةردةميَكى بةسةر ضوو.

 

بابضينة سةر باسيَكتر و باسةكةمان كؤتايي بيَنين..

ئةطةر تةماشاى جيرانةكانمان بةتايبةت و جيهان بةطشتى،تيَدةطةين نةك هةر لة ئةدبياتدا،بةلَكو لة هونةرةكانى ديكةشدا،رةوتى جؤراوجؤر هاتنة ئاراوة،تةنانةت لة نيَو عةرةبةكان و فارسةكانيشدا..مةبةستم شةثؤلة،بؤ نموونة لةنيَو شيعرى ئيَستةدا و دةهةى رابوردوودا شاعيريَك وةك يةدوللا رؤيايى و سؤهراب و شاملو و فروغ و..ئةمانة هةريةك توانيان بة جؤرىَ شةثؤل دروست كةن و زؤر كةس بة دووى خؤيدا راكيَشىَ و كاريطةريَتى زؤر بخةنة سةر ئةدةبياتى فارس.بؤ ئيَمةى كورد نةمانتوانى لة شيعر و ضيرؤك و هونةرةكانىتردا شةثؤل دروست بكةين ؟ئةطةريش هةبووبيَت بؤ طرنطايةتى ثيَنةدران و دواى ماوةيةك كؤتايى ثىَ هاتووة و نةيانتوانيووة بضنة نيَو ميَذووى ئةدةبياتى كورديةوة؟

هاشم سةراج : شةثؤلى شيعرى كةئيَمة ثيَى دةلَيَين ريَباز،قوتابخانة،زياتر لة ئورووثاوة هاتووة.من بؤ خؤم برِىَ شتم لةوانة تا رادةىَ خويَندوةتةوة.بؤ نموونة،دادا،كريستانى تيَداية،كةكابرايةكى توورِة بوو،لةو كةسايةتية غةريبانة بوو،كة كؤمةلَىَ شتى داوة،دا،يانى كؤمةلَىَ ئةزموون،دادايسم،كؤمةلَىَ ئةزموونى هةبوو كة بة شيَوةى ميكانيكى لة سةر لاثةرِةكان دةيانووسى،لةتيان دةكرد و كؤلاجيان ثىَ درووست دةكرد.يان،باسى سووريالةكان بكةين كة يةك لةوانة بريتى بوو كة كؤمةلَىَ شاعيرى لة دةورى خؤى كؤ كردوة.ثاشان رةمزيةكان،سةمبوليكةكان،كةمن حةزم زؤر ليَيةتى.ئةوانة هةموو لاى من كؤمةلَىَ كةرةسةن،هةموو شةثؤلةكانى ئةدةبياتى كوردى،موستةقبةلةكان،لة دنياى دةرةوة شتيان دةكرد.لةدةرةوةى ئةدةب،ئايندة سازةكانى ئيتالى كة مةسةلةن ،شانؤطةريةكيان دةكرد،دةيانهيَشت تةعليمى جمهور بكةن،ئةم هةموو شةثؤل و قوتابخانة كة لة ئورووثا دروست بوون،هةموو كؤمةلَىَ شتى تايبةت بة خؤي تيَدا بوو. .ضيان داوة؟كؤمةلَىَ كةرةستةى نووسين.ئيَستة بؤ لة ناوكوردستاندا دروست نةبوو؟تؤ بير بكةوة ضؤن دةتوانى ئةو ريَبازانة دروست بكةيت لة ناوكؤمةلَطايةك،ئيَمة بمانةوىَ يان نة،لةناوكؤمةلَطايةكى زراعين.كىَ دةويَرىَ باسى شتيتر بكات.كةسيَكيش نيية بانطيان كات و لة سةرميَزىَ بلَىَ وةرة بةشدار بة لةطةلَما.بةراستى كةس لة ئيَمة تيَناطات. كاتى خؤى ريَبازىَ دروست بوو كة ثيَى دةوترا"روانطة".بةراي من كؤمةلَىَ كةس كة لة دةورى بوون توانيان هةندىَ كار بكةن.بةلاَم كاركردى عةرةبيان بة سةرةوة بوو،كة كاريطةريَتى شيعرةكانى 69 بوون.ئةوانيش،عةرةبةكان،ريَك شتة سوورياليةكانيان طؤاستبوةوة.روانطة 3 ذمارةى بلاَوكراوة.كىَ لةوانة ماون؟ جةمال شارباذيَرى،شيَركؤبيَكةس،حسين عارف،كاكة مةم بؤتانى،غةفور ميرزا كةريم.لةم دوايانةشدا "ويَران"ى د.فةرهاد ثيربالَ.ئةوةى راستى بيَت لة طةلَ طةرِانةوةى د.فةرهاد ثيربالَ لة فةرةنسة و دةركردنى طؤظارى"ويَران" دةتوانين وةك شةثؤليَكى فؤرماليستى و بايةخدان بة فؤرم و تةكنيكى نويَى شيعرى،جؤريَك لة بةردةوامى بة خؤى بةخشى.ضونكة ويَران توانى سووديَكى زؤر لة ئيماذ و شةثؤلة جياجياكانى ئةدةبى فةرةنسة و بطرةجيهان وةربطرىَ،كة رؤلَى طرنطيشى لة بوارى ويَران و ويَران كردندا بؤ خودى فةرهاد ثيربالَ دةطةريَتةوة.هةروةها بايةخدان بة طةمةى زبان و هةلَدانى رستةو دةستةواذةى شيعرى بة نةسق و بونيادى نوىَ.

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 22 Jan 2006 ساعت 4:43 PM |
 ئوستوورة و موَسيقا

                                    ئوستوورة و موَسيقا

                                                                                 كلود لوي ئيستراوس

                                                                                             و/ فةرزين

لة ثيَشةكىئةم كتيَبانةداHomme nu, le cruet le cuit. my thologiq ues  لة مةرِ ثةيوةندى نيوان ئوستوورة و مؤسيقا برِىَ شتم نووسيبوو ، ئةمة بوو بة هؤى نارِةزايى و بة هةلَة لة مةبةستةكةم تيَطةيشتن . ثيَيان وابوو لة خؤمةوة دةرم هيَناوة. لة ولَاتانى بريتانيا و بطرة فةرةنسةش هةر وايان دةزانى.بة ثيَضةوانةوة من وا بير دةكةمةوة كة نةك هةر ثةيوةنديان ثيَكةوة هةية ، بةلَكو ثةيوةندييكى دوو لايةنةشيان هةية.يةكةميان ثةيوةندى ليَكضوون و ئةوى كةشيان ثةيوةندى نزيكايةتى، ضييةتى هةردووشيان هةر يةك شتن .ئةو شتةى كة يةكةم جار بيرم بؤى ضوو ،ثةيوةندى ليَكضوون بوو. ئةمرَؤ مةبةستةكةم روون دةكةمةوة:

دةربارةى ليَكضوون ئةوةم دةزانى طةر بمانةوةىَ لة ثارضة مؤسيقايةكى partition    musicale  بة شيَوةيةكى بةردةوام حالَى بين ، ئوستوورةش هةر واية.طةر ئوستوورة وةك رؤمان يان وتاريَكى رؤذنامة بخويَنينةوة ، واتة بطؤرِدريَـت، ديَرِ بة ديَرِ و لة ضةثةوة بؤ راست ، وةرِز دةبين و تيَى ناطةين ،.بؤ وةى كة دةبىَ بة شيَوةيةكى طشتى تيَبطةين.با ئةوةش بزانين مانا و حالَى بوون لة دريَذى و بةرزى كارةساتةكةدا نيية ، بةلَكوو تيَطةيشتنى لة كؤى كارةساتةكةداية ، تةنانةت ئةطةر ثشت سةر يةك نةيةن .

كةوابوو ئوستوورة دةبىَ وةك ثارضة مؤسيقايةكى ئؤركيَسترا بيخويَنيتةوة، دةبىَ وةك لاثةرِةيةكى نؤتى مؤسيقى ليَى تيَبطةين .ئةوةى كة لة سةر هةلَطرى يةكةم لاثةرِةدا نووسراوة ، بة خويَندنةوةى ئةو توخمانةية كة لة ذيَرةوة هاتوون ، هةلَطرى دوو و سيَش ئامادةية .واتة نةتةنيا دةبىَ لة ضةثةوة بؤ راست بخويَندريَتةوة بةلَكو دةبىَ بة شيَوةى ئاسؤيى و ئةستوونيش بخويَندريَتةوة . ئةم دياردةية ضؤن و بؤ ضى ثيَك هات ؟ من ثيَمواية لايةنى دووهةم ثيَويست بوو،  واتة نزيكايةتى . لة واقيعدا ئةمة كاتيَك دروست بوو كة ئؤستوورة بة تةواوةتى لة بةين نةضبوو ، بةلَكوو لة ئةنديَشةى رؤذئاواييةكاندا ثلةيةك هاتة خوارةوة و بوو بة ثلة دوو . واتة لة سةدةى رؤنسانسدا ئوستوورة جيَطةى خؤى دا بة رؤمان .هةر لةم سةدةدا بوو كة نموونةطةلى طةورةى مؤسيقا نزيكايةتى كرد لة رةوتةكانى سةدةى هةذدة و نؤزدة .

لةم ثيَشةكيةدا ، مؤسيقا بيضمة سوننةتيةكةى ويَلَ كردووة و كاردانةوةيةكى عةقلَانى و سؤزدارى ثةيدا كردووة . ئوستوورةش لة هةمان كاتدا ، هةمان كاردانةوةى بووة.هةلَبةت دةبىَ مةبةستم لة مؤسيقا روون بكةمةوة، ئةو مؤسيقايةى كة جيَطةى كاردانةوةى عةقلاَنى ئوستوورةى طرتوةتةوة ، ئةو مؤسيقايةية كة لة سةدةى حةظدةدا بة بةرهةمةكانى فرسكؤبالَدى fresco baldi  و لة سةدةى هةذدةدا بة باخ دةستى ثيَكرد .هةر ئةو مؤسيقاية كة بة مووزار و بيَتؤظيَن و واطنيَر لة سةدةى هةذدة و نؤزدةدا طةيشتة ئاخرين ثلةى جوانى و ثووختى .

بؤ وةى مةبةستةكةم روونتر بيَت نموونةيةك لة ئؤثيَراي ضوارةمى واطنيَر ديَنمةوة:

ئةويش نموونةى ring (ئةنطوستيلة) ية . يةكىَ لة طةورةترين دةستكةوتةكانى ئةم ئؤثيَراية  ضاوثؤشى كردن لة عشقة. كاتىَ كضةكانى ضؤمى رةن ئالبيَريخ alberich ئاطادار دةكةنةوة كة بؤ بة دةستهيَنانى ئالَتوون دةبىَ لة ئةشقى ئينسانى ببوورىَ ، لةواقيعدا ئةمة ثةياميَك لة خؤ دةطرىَ ، كاتىَ كة ئالبيَريخ دةلَىَ من ئالَتوون بة دةست دةهيَنم ، واتة عةشقى ويَلَ كردووة.ئةوةى كة روون و ئاشكراية ماناى ئةدةبيةكةيةتى كة ئاطامان دةكاتةوة ئالبيَريخ خةريكة عةشقةكةى لة كيس دةضىَ .

ماناى دووهةمى لة والكيَرى دا la waklkyri) (لة كاتيَكى سةرسوورِهيَنةردا ثيَك ديَت ، كاتىَ كة زيطمؤند siegmund)) زانيويةتى كة براى زيطلين دة( sieglid).بةلاَم درةنطة ، ئةو عاشقة و خةريكة زينا دةكات . لةو كاتةدا زيطموند شمشيَريَك لة تةنةى داريَك دةرديَنىَ ، ثاشان مؤسيقايةك دةبيسترىَ كة دؤرِاندنى عةشقيَك راظة دةكات .زيطمؤند ثشت لة عةشق ناكات بةلَكو بؤ يةكةم جار تامى عةشق دةضيَذىَ .

ماناى سيَهةمى لة ثةردةى سيَيةمى والكيَرى دووثات دةبيَتةوة. ووتان ( wotan)شاى خودايان كضةكةى برؤنهيلدة  (brunhilde) دةكاتة خةونيَكى سيَحراوييةوة، بازنةيةك لة ئاطر بة دةوريدا دةكيَشىَ ، هةلَبةت دةكرىَ بليَين ووتان لة عةشقى كضةكةى دةست هةلَدةطرىَ ، بةلاَم ئيَمة قةناعةت بةوة ناكةين .

ئةمة دةقاودةق لة ئوستوورةكاندا دةيبينين،واتة مانايةك كة لة سىَ كاتى جياوازدا و بة دريَذايى ضيرؤكةكة ديَتة ئاراوة.يةك جار لة سةرةتادا، يةك جار لة نيَوةندةوة، يةك جاريش لةكؤتاييدا.

هةلَبةت ئةطةر نموونةكان بةراورد بكةين لة طةلَ ئؤثيَراكانى يةكةم و دووةمى ring .من دةمةوةىَ نيشانى دةم تةنيا ريَطةيةك بؤ تيَطةيشتن لةمانة ئةوةية كة هةرسىَ ثيَكةوة ضاو ليَبكةين و بيانخةينة خانةيةكةوة، تاوةكو بزانين ئايا دةتوانين وةك كاريَكى سةربةخؤ خويَندنةوةمان لة سةرى بيَت؟

ئةو خةزينة ئالَتوونة كة لة قوولاَيى ضؤمى رةن داية و ئةو شمشيَرةى كة لة ناو دارة ئةفسووناويةكةى ذيان نوستووة و ئةو ذنة(برونهيلدة)كة ئاطر ثاسةوانيةتى ، مانا و ضةمكةكةى ئاواية: خةزيَنة و شمشيَر و ذن تةنيا يةك شت نين .ئالَتوون شتيَكة بؤ طةيشتن بة دةسةلاَت ، شمشيَر كةرةسةيةكة بؤ بةدةستهيَنانى ذن و سةربةستى ، ئاويَتةبوونى ئةم سىَ واتاية ضاكترين راظةية بؤ ئةوةى لة كؤتايى شامطاى خودايان بة دةستى برونهيلدة ئالَتوونةكة دةطةريَتةوة بؤ ضؤمى رةن ، كةواية ئةم دوانة لة روانطةى جؤراو جؤرةوة يةك شت نيشان ئةدةن .ئةم مانايةش ثيَويستة ، بؤ نموونة : هةر ضةندة ئالبيَريخ عةشقةكةى لة دةست دةضىَ بةلاَم دةتوانىَ بة بةرةكةتى ئالَتوونةكةوة دلَى ذنيَك بة دةست بيَنىَ كة دايكى مندالَةكةى ( هاطن ) ة .زيطمؤنديش بة هؤى سامانى شمشيَرةكةوة دةبيَتة خاوةنى كورِىَ بة ناوى زيطفريَد. لة مانا و راظة كردنى ئةمانةدا شتيَك بةر ضاو ناكةويَت ، ئةويش ئةوةية كة نزيكايةتى رةطةزى لة بةينى هاطن و خاين لة طةلَ زيطفريَد و قارةمانةكةدا نابينرىَ . ئةم نموونانة بةسن بؤ ءةى بلَيَين جؤرى شيكردنةوةى ئووستوورة و مؤسيقا لة يةك دةضن .لة كاتى بيستنى مووسيقيدا شتيَك دةبيستين كة لة شويَنيََكةوة دةستثيَدةكا و لة جيَطةيةكدا كؤتايى ثيَديَت .بؤ نموونة سةمفؤنيا: سةرةتا ، ناوةند،كؤتايى هةية. طةر كات بة كات نةتوانى ئةو دةنطةى كة دةيبيستى لة طةلَ كاتى دوايى و كاتى ثيَشوودا تيَكةلَى كةيت و سةرنجى بؤ رانةكيَشى ئةوة ناتوانى ليَى حالَى بيت ، ضيَذى ليَوةر ناطرى. ياسايةك لة مؤسيقادا هةية بة ناوى "مانا و طؤرِينى مانا "(themes et variations)  طةر لة طؤرِانى مانايةكدا، ماناكةى ثيَشةوةت لة بير بميَنىَ ئةوة دةتوانى لة ثارضة مؤسيقايةك تيَبطةيت . بةم شيَوةية زةينى وةرطرى مؤسيقا يا ئؤستوورة دووبارة سازى دةكات ، ئةم دووبارة سازيية لة هةر دوو زةمينةكةدا ، وتةزاى ليَكضوون نيية ، بةلَكو مووسيقى بة ئافرِاندنى بيضم و وينةى تازة ، تةنيا ئةو بنةماية دةدؤزيَتةوة كة لةوة ثيَش لة ذيَر دةسةلاَتى ئؤستوورةدا بووة.وةك فؤط (fugue) كة لة كاتى باخ دا بيضمى طرت . بة شيَوةيةكى سةرسوورِ هيَنةر لة ئؤستوورةدا ، دوو كةسايةتى ، دوو طرووثى كةسايةتى، لة دذايةتى يةكدان .بؤ نموونة دةتوانين يةكيان بة ضاك و يةكيان بة خراث دانيَين ، هةرضةندة حةول دةدةين مةسةلةكة سادة بكةينةوة.

ضيرؤكى ئؤستوورة ، ضيرؤكى دةستةوطرووثيَكن كة دةيانةوىَ لة دةستى طرووثيَكى ديكة خؤ رزطار بكةن. طرووثيَ ، طرووثيَكى ديكة راودةنىَ و زةرةرى ثيَدةطةيةنيَت ، جاربةجارىَ طرووثى (A) دةطات بة طرووثى (B) و جاريَكيش طرووثى (B) هةلَديَت و ئةمةش بة شيَوةى "فؤط"ة.لة زبانى فةرةنسى دا بةم جؤرة ثرسيار و وةلاَمدانةوة دةلَيَن ( le sujet et la reponse).

بارودؤخى بةرانبةر واتة دذ(antithese)يا وةرطيَرِان و بة دةنط كردنى، لة تةواوى ضيرؤكةكةدا دريَذةى هةية تاكو دةطاتة ئةو رادةى كة دوو طرووثةكة تيَكةلَ بة يةكدى دةبن و ئةم شيَوةش بةرانبةرة لة طةلَ (strette) لة فؤط دا ، واتة بةشيَكة ثيَش لة ئةنجام ديَت . لةو بةشةدا مانا سةرةكيةكانى فؤط زؤر دةبن و لة سةر يةك كؤ دةبنةوة ، لة كؤتاييدا بة شةرِ و ثيَكدادانيان  تةواو دةبىَ و بةم جؤرة ئةو دوو بنةما سةرةكية لة تةواو ئؤستوورةدا كة لة شةرِ ثيَكدادان ، دةطةنة يةك . ئةم شةرِانة رةنطة شةرِيَك بيَت لة نيَوان هيَزة سرووشتيةكان يا ثةرِ سرووشتيةكان، وةكو ئاسمان و زةوى ، خؤر و هيَزى ذيَر زةمينى . ئةم رةها بوونة بريتية لة ئاويَتة بوونى دوو ئةسلَى دذ بة يةك كة لة بةرزى و نزمى (accords) ةكةدا ثيَك ديَت . ئؤستوورةش بة يةك طةياندنى دوو سنوورى دذ بة يةكة.هةروةها دةتوانرىَ روون بكردريَتةوة كة ئوستوورة يان طرووثىَ لة ئوستوورة ، بنةمايةكي وةكو ، سؤنات ، سةمفؤني ، رؤندؤ ، تووكاتا، يا هةر بيضميَكيتر لةو ضةشنةيان هةية كة بة شيَوةيةكى ناخودئاطا لة ئؤستوورة وةرى طرتووة . با ضيرؤكيَكتان بؤ بطيَرِمةوة، كاتىَ كة كتيَبى "ثوختة و ناثوختة"م دةنووسى ، ويستم بةشةكانى بة شيَوةيةكى مؤسيقايى داريَذم ، واتة بةشيَكى ناو بنيَم سؤنات و بةشيَكيترى رؤندؤ... طةيشتمة ئوستوورةيةك كة نةمتوانى لة بنةماكةى حالَي بم و بيضمة مؤسيقاكةى بؤ داريَذم . ناضار ثةنام بردة بةر دؤستيَكى ئاهةنطساز . لةثيَشدا داستانةكةم بؤ طيَرٍايةوة و ثيَمكوت : دوو ضيرؤكى جياوازة، بةرةبةرة تةشةنة دةكةنة نيَو يةك و لة ئاكامدا تيَكةلَى يةكترى دةبن . تؤ بةو جؤرة مؤسيقاية كة وةها بنةمايةكى هةبىَ ضى ثيَدةلَيَى؟ كوتى تا ئةو جيَطةى من ئاطادارم شتيَكى وا لة مؤسيقادا نيية . دواي ضةند حةفتة ثارضةمؤسيقايةكى بؤ ناردم كة بنةماى هةمان ئوستوورةى تيَدابوو. بةراوردكردنى زبان و مؤسيقا ، وةك مؤسيقا و ئوستوورة سةرنج راكيَشة. بؤ نموونة زبانناسةكانى هاوضةرخ لة سةر ئةو باوةرِةن كة توخمى بنةرِةتى زبان، بريتية لة فؤنؤتيك (phoneme)  واتة ئةو دةنطانةى كة ئيَمة بة شيَوةيةكى ناشيرين بة ثيت نيشانى ئةدةين ، كة بة تةنيا واتايةكيان نية، بةلاَم بة تيَكةلَ كردنيان مانا دةبةخشن . دةتوانين بلَيَين نؤتةكانى مؤسيقاش هةر وان . يةك نؤتى : لا- سى- دؤ - رىَ ... بة تةنيا واتايةكيان نيية، بةلاَم كاتىَ تيَكةلَ دةبن، دةبن بة مؤسيقا . طةر لة زباندا فؤنؤتيك توخمى بنةرِةتية ، لة مؤسيقاشدا توخمى بنةرِةتى هةية كة رةنطة بة فةرةنسى ثيَى بلَيَين (soneme) و بة ئينطليزيش (toneme). بة هةر حالَ بةينى ئةم دوانة ليَكضوون زؤرة. لة ثلةيةكى سةرترةوة فؤنتةكان لة طةلَ يةكدى تيَكةلَ دةبن و وشة دروست دةكةن و لة ئاويَتةكردنى وشةكان رستة ثيَك ديَت . بةلاَم لة مؤسيقيدا وشة نيية ، بؤوةى كة توخمة ماديةكان واتة نؤتةكان ثيَكةوة تيَكةلَ دةبن و "رستة" و ميلؤدي (melodie) دروست دةبىَ . كةوابو لة زباندا سىَ ثلةى تايبةت و ديار هةن كة بريتية لة : فؤنؤتيكة تيَكةلَبووةكان، وشة و لة وشةكانيش رستة دروست دةبىَ. بةلاَم طةر لة مؤسيقيدا نؤت شتيَكة وةك فؤنؤتيك ، ثلةي وشةسازى بؤ نيية، بةلَكو لة فؤنؤتيكةوة(نؤت) راستةوخؤ بة رستة دةطةين .

دةتوانين ئوستوورة لةطةلَ زبان و مؤسيقيدا بةراورد بكةين .بةو جياوازيةوة كة لة ئوستوورةدا فؤنؤتيك (واج) بوونى نيية و سادةترين توخمى وشةن ، بةومةرجةى كةزبان وةك نموونةيةكى بالاَ و بةراوردى (paradigme) لةبةرضاو بطرين ، وةك : واج ، وشة، رستة. لة مؤسيقدا بةرانبةر بة واج ،رستة هةية.بةلاَم شتيَك بةناوى وشة نيية. لة ئوستوورةدا بةرانبةر بة وشة ، رستة هةية، بةلاَم واج نيية. كةوابوو هةر دوو بابتةكة يةك توخميان كةمة.

تيَطةيشتن لة ثةيوةندى زبان و ئوستوورة و مؤسيقا ، تةنيا بة ئةسلَ و نةسلَ و زبان ثيَك ديَت .واتة ئوستوورة و مؤسيقى لة زبانةوة سةرضاوة دةطرىَ.بةلاَم لة دوو شويَنى جياوازدا طةشة دةستيَنن، مؤسيقى دةنط دةكات بة ئؤبذة ، دةنطيش لة زباندا هةية، ئوستوورة ،مانا(aspect sens)  دةبةخشىَ، ئةويش هةر لة زباندا هةية.

فردينان دؤسؤسؤر(Ferdinand de saussure) ،سةلماندى كة زبان دوو دةظةرى جيا نةكراوى هةية،روالَةت و مانا.هاورِيَم رؤمةن ياكؤبسيَن كة كتيَبيَكى بة ناوى (روالَةت و مانا)كة دوو شيَوةى جياوازن،بلاَوى كردوةتةوة.لةلايةكةوة دةنط هةية،لةلايةكى ديكةوة هيض مانايةكى بىَ دةنط لةدةرةوةى ئةو دةظةرةدا نيية.لة مؤسيقادا،دةظةرى دةنط بةرزترةلةئوستوورة و دةظةرى مانايى.لةتافى مندالَيمدا حةزم دةكرد ئاهةنطساز بووماية يان لانى كةم رابةرى ئؤركيسترا.ئةو كات حةولم دا ئؤثيَرايةكى خؤم، كة ئؤثيَرانامةكةى خؤم نوسيبووم و تةواوى كارةكانى بؤ خؤم سازم كردبوو،ئاهةنط دروست بكةم،بةلاَم نةمتوانى ضؤن ميَشكم شتيَكى كةم بوو.

بةرِاي من تةنيا مؤسيقى و ريازى(ماتماتيك) دةتوانن ببنة دايكى كةرةسةى كاتى طونجاو. لة بيرمة سةردةمانى شةرِ كة ثةنابةر بووم،رؤذىَ لة نيويَورك لة طةلَ داريوس ميلو شامم دةخوارد،ليَم ثرسى: كةى دةتزاى دةبية ئاهةنطساز؟ وةلاَمى دامةوة، دةورانى مندالَى كة دةضووة خةو جؤرىَ لة مؤسيقاى دةبيست كة هيض ثةيوةنديَكى لة طةلَ ئةو جؤرة مؤسيقاية نةبوو كة باو بوو.دواتر تيَطةيشت ئةو مؤسيقاية، مؤسيقايةك بوو كة ئيَستة خؤى ليَدةدات و تايبةتة بة خؤى.من بيرم لةوة دةكردةوة كة مؤسيقى و ئوستوورة دوو دةستة خوشكى زبانن.هةر كام لة شويَنى خؤيةوة دةروات.هةرضؤن لة ئوستوورة دا كةسىَ بةرةو باكور دةضيَت و يةكىَ بةرةو باشوور و ئيدى يةكتري هةرطيز نابيننةوة. ئةطةر نةمتوانى بة دةنط ئاهةنط دروست بكةم رةنطة بتوانم لانى كةم بة مانا تةسنيخى بكةم.

ئةو هاوسةنطيةى كة من دامناوة،تا ئةو جيَطةى كةئاطادارم تةنيا لةمةرِ مؤسيقاى رؤذئاوادا كةلةم ضةند سةدةى دواييدا طةشةيان كردووة،دةخويَنمةوة.بةلاَم ئةمرِؤ شاهيدى شتيَكين كة لةو دةضىَ.ئةو كاتةى ئوستوورة خةريك بوو لة ناو دةضوو،رؤمان جيَطةى طرتةوة.ئةمرِؤكةش رؤمان خةريكة لة بةين دةضىَ و رةنطة ئةو شتةى لة سةدةى هةذدةهةمدا روويدا،واتة بنةماى مؤسيقى و كاردانةوةى ئوستوورةى كرد بة هى خؤى. رةنطة مؤسيقايةك كة ناسراوة بة(seriel) رؤمان وةك ذانريَكى ئةدةبى بخاتة نيَو جانتاكةى خؤيةوة.

 

 

 

سةرضاوة:

جهان اسطوره شناسی:(مجموعه مقالات)

                  و/ جلال ستاری

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 22 Jan 2006 ساعت 4:31 PM |
 

ريكؤر و هيَرمينؤتيك

            جيانى ظاتيمؤ

و/ فةرزين

سةردةمى ئيَمة، سةردةمى تةئويلة، ئةم وتةى ظاتيمؤ رةنطة تاريفيَكى لةرِادة بةدةر بيَت، ب

ةلآم طةشةكردنى زانستى هيَرمينؤتيك لةم دوو سةدةى دواييدا دةيسةلميَنيَت كة: "تةئويل ضؤن بوو بة بابةتيَكى تةئويلى" . لةسةدةى نؤزدةهةمدا نيضة رايطةياند "تيَطةيشتن ئيدى ئاسان نيية" وة هةر رؤحيَك، جيهانيَكى ديكةية. هةر رؤحيَك، رؤحيَكى ديكة، "دنيايةكى ترة،. نيضة ثيَشةنط بوو بؤ ناساندنى "ئةوى دى" و "جياوازى" ئةو. بةلآم نيضة بةوةوة نةوةستا كة بتوانآ تيَطةيشتن لةوى دى، بكات بة بابةتيَكى مرؤظايةتى، ئةو رايطةياند، ئةو شتةى كةمرؤظ لةضاكةو خراثة (اخلاق) هيض ثةيوةندى بةسةر شتةكانةوة نيية. ضون شتيَك بةناوى مةسةلةى ئةخلاق بوونى نيية، تةنيا راظةو تةئويلى ئةخلاقيةكة بوونيان هةية. نيضة لةمةعريفةناسى خؤيدا طةيشتة ئةو رادةية كة رايطةياند، تةواوى زانستى ئيَمة تةئويلة، ئيَستا ضةند كةسيَك هةن كةزانيويانة، زانستى تةجروبى"يش وةكو فيزيكء ئةستيَرةناسى لةدةرةوةى تةئويل ناتوانآ بوونى هةبآ. كةوا بوو نيضة تةئويلى كرد بةبابةتيَك بؤ بوون ناسىء وجود.

بةرلةوةى نيضة ئةم باسة بيَنيَتة ئاراوة، ئةم رةوتة، تةكنيك يان هونةريَك بوو كة بؤ بةدةست هيَنانى ماناى نوسين كةلَكيان ليَوةردةرطت، تةنانةت لةدةيةكانى سةدةى هةذدة كةشلاير ماخر ليَكؤلَينةوةى لةسةر ئةم بابةتة دةكرد، مانايةكى واى بوو. بةلآم ئةوةى كة ئيَستة ثيَى دةوتريَت هيَرمينؤتيك، يانى ضىء جيَطةى ريكؤر لةكويَداية. ئةمرٍِؤ لةناو زانستى هيَرمينؤتيكةو طريمانة ئةدةبيةكاندا، جيَطاى تايبةتى هةية.

بايةخدانانء دانةنان بؤ ريكؤر، هيض شتيَك ناطؤرِآ، بآ سآء دوو راى طشتى ئةوةية كةثؤل ريكؤر يةكيَك لةطرنطترين طريمانةطةرى هيَرمينؤتيكء رةخنةطرى ئةدةبى كؤتاييةكانى سةدةى بيستةمة. لةميَذووى ئةنديَشةو فةلسةفيدا بةدلَنياييةوة وةكو ثشتيوانةيةكى طرنط ناوى ليَ دةبةن. هيَرمينؤتيكى دياردةناسى، رةنطة ثرِ بةثيَستى بابةتةكانى ريكؤر نةبيَـ. ضون هايدطةر لة"بوونء كات" دا هةر ئةم ناونيشانةى بؤ خؤى هةلَبذاردووة.

دوانء وتويَذى بةردةوام كة لةطةلَ زانايانء فةيلةسوفانى هاوضةرخى خؤى كردويةتى بوةتة جياوازى ريكؤر لةطةلَ كةسانى ديكةدا. رةنطة نةتوانرآ ريكؤر لةدياردةناسى يان هيَرمينؤتيك يان بنةماخوازى وةك بيريَكى سةربةخؤو داهيَنةر دابنرآ، بةلآم لةتيَكةلَكردنى تةواوى ئةو زانستانةى لةئةنديَشةو زانستى هيَرمينؤتيك دا، لةكؤنء نوآ تا دةطاتة شلايرماخرو ديلتاسء هايدطةرو طاداميَرو هابرماس، سةركةوتنى طةورةى بةدةست هيَنا.

نووسةرو بيرمةندةكان بةشيَوةى بةراوردكردن لةطةلَى هةلَوسكةوت دةكةن. تيَطةيشتن لةريكؤر بةهؤى خويَندنةوةو وردبينى ئةو بابةتانةية كةريكؤر بؤ خؤى خويَنديوةتةوة يان رةخةى ليَطرتوون. هيَرمينؤتيك، دياردةناس، بنةماخوازى سآ ضؤمن كة لةريكؤردا تيَكةلَ دةبن.

با بزانين ريكؤر لةكويَى هيَريمينؤتيكدا وةستاوة.

طريمانةى هيَرمينؤتيك راظةيةكى زؤر روون نيية، بةلآم طريمانةيةكة دةربارةى تيَطةيشتنى مانا. ئيَمة ضؤن ئةو ماناية تيَبطةين كةمةبةستى مرؤظةكانة. هيَرمينؤتيك لةسةدةى هاوضةرخدا بةسآ شيَوة لةيةك جيادةكريَتةوة:

1-طريمانةى هيَرمينؤتيك يان هيَرمينؤتيكى كلاسيك – وةكو: شلايرماخر، ديلتانى، بيَتتى، هيَرش.