تبليغاتX
غه ریبیت ده که م

شیعر. وتار . وه رگیٌران. چاوپیکه وتن...

 ئه نوه ر مه سیفی

 

ديمانةى : ئةنوةر مة سيفى 

                                       فةرزين

كاك ئةنوةر تةوةرةى باسةكةمان لة سةر شيَعرى ئةورِؤية، واتة ئةو شيَعرةى كة ئيَستة لة كوردستان بةردةوام لة رؤذنامة و طؤظار و كتيَبةكاندا رؤذانة دةكةونة بةرضاو و دةيانخويَنينةوة.

زياتر مةبةستم لة كوردستانى ئيَران ( رؤذهةلاَت ) و كوردستانى عيَراق ( باشور )ة كة زياتر لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان ثيَكةوة نزيكتر و طريَدراون. زياتر ثيَم خؤشة تةوةرةكةمان بضيَتةوة سةر شيَعرى دةهةى حةفتاكانى ئيَمة و نةوةدةكانى ئيَوة. هةر وةك ئاطادارن بةرةى ئةمرِؤ كورِى زةمانى ئةمرِؤن و بة زمانى ئةمرِؤ دةنووسن و بيردةكةنةوة. واتة بة هؤى شويَن و كات و بارودؤخى سياسى و كؤمةلاَيةتيةوة, كة دةنطى داوةتةوة لة بةرهةمةكاندا, هةلَطرى دوو قؤناغى ئةدةبين، ئةو دوو قؤناغة لة كوردستانى رؤذهةلاَت و كوردستانى باشووردا بةرضاوترة و بة ئاشكرايى دةبينريَن. و طرنطترين كارةساتيش واتة راثةرَينى كوردستانى (باشوور )كةوتة نيَوان ئةم دةهةيةوة، دةكرآ بة كورتى باسمان بؤ بكةييت؟

ئةنوةر مةسيفى: بآ طومان شيَعرى كوردى زؤر فراوانة، كة باس لة سةر شيعرى كوردى بكةين، باسى شيعرى كلاسيكى كوردى بكةين، باس لة سةر هةر شتآ كة وشةى كوردى تيَدا بيَت، دةبآ ئيَمة ئاطامان لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان بيَت. ئيَستة زياتر باسى ئةم ديوو ئةو ديو دةكةين. من ثيَمواية نوىَ بوونةوةى شيعرى كوردى ئةوةى كة ئيَستة دةنووسرىَ، واتة شيعرى نةوةدةكان، ئيَمة زياتر لة هةشتةكاندا كردمان كة دةبيَت بة شةستةكانى ئيَوة.ئيَمة لة سةرةتاى هةشتاكان و نيَوةرِاستى هةشتاكان، ئةو تةوذمة، قةسيدة و ضةند وتارىَ لة رِؤذنامةكاندا خؤى سةثاند بةلاَم دوذمنكارييَكى ئيَجطار زؤرى تيا بوو.من خؤم يةكيَك بووم لةوانةى كة زؤر قسةم ثيَكرا لة سةر لاثةرِةى رؤذنامةكان, زؤر دوذمنايةتيم كرا، زؤر كةسان دذ بة من نووسيان، وايان زانى من يةكآ لة وانةم كة زؤر دوذمنى كلتورى كورديم، وايان زانى كة من لاسايى ئؤرووثا و دادايسم و ئةو شتانة دةكةمةوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى ئيَمة لة نةوةدوويةك دا، ئاو و هةواكة طؤرِا، وةك ضؤن بارى نةفسى سياسى طؤرِا و،بارى نةفسى ئةدةبيش طؤرِا لة هةمان كاتدا ثاش راثةرِين زؤريَك لة و بةرادةرانة كؤمةلَىَ شيعرى خؤيان بة ضاث طةياند، بةياننامةيان بلاَو كردةوة، يةكةم بةياننامةى " هؤنيطران " م بلاَوكردةوة, زؤر بةرادةرىتر بةياننامةيان بلاَوكردةوة،ئيَستة راوبؤضوونةكة سةبارةت بةو شيعرةى كة ناسرا، بلَيَين ثاش طؤرِان و روانطة، هةشتاكانى هةوليَر كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، واى ليَهات كة ئةو كات نامةى ماستةر و دوكترامان ( سؤلار ) داية، و زؤر خويَندكار وةكوو بةشى ئةدةبى كوردى، ثةروةردة، و زؤرى تةلةبةىتر بة دووى ئيَمة دا دةطةرِيَن و ئيَستة زؤر جادوانةتر دةنووسرآ لة بةر ئةوةى كة خةلَك بؤيان دةركةوت كة بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتوور دةكةين، بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتورى زبان دةكةين، يةعنى زمان تةمةنى نيية، ئيَستاش شيَعرى كوردى، شيَعرى فارسى، عةرةب، يان شيعرى ئةفريقى يان ئؤرووثاش، شيعري لاواز و ساواى تيَداية. ثاش راثةرِين ئةو ريَضكةية باش ناسرا، بؤ نموونة من ئيش لة ض دةكةم، ئيش لةوة دةكةم كة شيعرى كوردى لة فةرمان سالارى رزطار بكةم، لة فيَعلى ئةمر، يانى شاعيَرةكان لة ئةدةبى كوردى تةنانةت ئةوانةش كة خؤيان بة مؤديَرِنيزم دادةنيَن,ئيَستةش نةيانتوانيوة ئازادى بدةنة خويَنةر، ضون بة زمانى داخوازى ئةمر بة قانون دةكةن بة خويَنةر، وةكوو: برِؤ لة ناو ئةو ئاوة بنوو. يانى ئةوةى ثيَدةكةن، من ئةمةوآ لة ناو شيعردا زمانى داخوازى نةميَنيَت. لة بةر ئةوة ئيَمة بةرةو كؤمةلَطايةكى مةدةنى دةرِؤين يةعنى شيعريش دةوريَكى بالاَى هةية لة درووستكردنى خويَنةرى مةدةنىدا. ئةوةش كة كاريطةريَتى هةبووة لة سةر شيعرى دويَنآ و ئةمرِؤ و بطرة ئايندةش، كارتيَكردنى ئايين و سياسةتة لة سةر شيعر، بةعةكسةوة دةبآ شيَعر كار لة ئايين و سياسةت بكات، بةلاَم تا ئيَستةش ئايين و سياسةت هةر كاريطةريان ماوة, وةكوو ضؤن كاريطةرييان لة سةر جادةيةك هةية, يان لة سةر خيَزان هةية, لة سة رt.v يةكان، رؤذنامةكان هةية، ئاواش بة سةر هونةر بة طشتى و شيعر بة تايبةتى كاريطةرييان ئيَستةش هةر ماوة.ضونكة لةئايين و سياسةت دا ئيمةن فةرمان دةردةكةين، فةرمان سالارييان تيَداية، بةلاَم من بة ثيَضةوانة ئيش دةكةم، دةمةوآ شيعر دةسةلاَت بيَت بة سةر ئةو دووانة. يانى كاريطةريةتييةكة ثيَضةوانة دةكةمةوة. يةعنى باكم بة فةرمانةكانى ئايين و سياسةت و هيض ئايينيَك نيية، لة بةر ئةوة ئيشيان تيَدا دةكةم، بةس وةكوو شاعيرآ بؤ زةوقى خؤم ئيشيان تيَدا دةكةم.

خالَى دووةم:هةر شيعرى كوردى بة طشتى و شيعرى زرووة بة تايبةتى، ئةو شاعيرانة خؤ شاعيرى باشن، بةلاَم هيَشتا رزطاريان نةبووة لة ثةرةستن، ليَرة شيعر دةنووسن، ثةكيان دةكةويَت و ثةنا دةبةنة بةر، ئةى درةخت، ئةى خوا، ئةى... واتة ئامرِازى بانط كردن زؤر بة كار ديَنن. ديسان شاعير ليَرة دا خؤى بة بآ هيَز دةبينآ، بؤية ثةنا دةباتة بةر فرياد رةسيَك. من بة ثيَضةوانةوة وام كردووة هةر هيض شتيَك ناثةرةستم لة شيعردا، هيض ئامرِازيَكى بانط كردن لاى من نيية. ئةوة دةلالةتة بؤ ئةوةى كة خؤم بة لاواز نابينم تا ثةنا بةرمة كةس.

سيَيةم:هيَشتا رؤمانسييةتيَكى زؤر ساوا لة ناو كؤمةلَطاى كوردى هةر بة طشتى تةنانةت ئةديبةكانيشمان، شيعرةكانمان ،باجيَك دةدةن بة نووسين، باجى بير كردنةوة لة مردن زؤر شتيَكى ئاسايية، يةعنى شتيَكة كةس ليَى رزطار نةبووة.من ئيش لة مردن بة شيَوةيةكى تر دةكةةم. بةرانبةر بة و سآ خالَةى لة فةرمان سالارى من ئازاديم داوة بة خويَنةر.باكيشم لة خويَنةر نيية. خويَنةر ئازادة بؤ خؤى كة شيعرى من دةخويَنيَتةوة هةست دةكات فةرمانيَكى ثآ ناكةم. بةلاَم من كيبريام داوة بة خويَنةر يانى خويَنةر ئيبداعيَكى خؤى هةبآ، طةورة بوونيَكى خؤى هةبيَت، يانى وجووديَكى خؤى هةبآ. بةرانبةر بة مردن باسى ذيان دةكةم. لة بةر ئةوةى من سوود لة ذيانةكة وةردةطرم. يةعنى ذيانى تؤ وةك خويَنةريَك, هةتا باسى ذيانى درةختيَك دةكةم، من باسى ذيانى بالَندةيةك دةكةم، باسى ذيانى بينايةك دةكةم. كة باسى خؤم دةكةم ئةو خالَةى كة طرنطة لة شيعر، ئةوة لة هيض شاعيريَك دا نيية، هةتا ئةوانةى كة مؤديَرِنيشن، يان رةنطة بيريشيان لىَ نةكردبيَتةوة، يان رةنطة بيريان لىَ كردبيَتةوة، وةك ضؤن نان فرِآ دةدةى. من ئيش لةو شيَوة زبانةش دةكةمةوة بةلاَم وةك ئةوان نانووسم. دبآ لانى نووسينت بآ، تةواو، من بة ضى بنووسم،" طؤران" شتيَكى بةكار هيَنابيَت من شتةكانىئةو بةكار ناهيَنم. يانى ناتوانم كةرسةى زبانى طؤران بةكار بهيَنم. ئةم تايبةتمةنديية ئيَستة بة ئاشكرا لة ناو شيعرى من ديارة. ئةم تايبةتمةنديية ثيَش لة من نيية لة شيعرى كوردى دا. هةر لة كؤنترين شاعير با بلَيَين، " بابة تاهيَر " تا دةطاتة ئيَرة نيية كةس بيرى لةوة نةكردبيَتةوة.ئةوة يةك لة تايبةتمةندييةكانة كة شيعرى ئةوديو منى ثآدةناسآ بةلاَم بةرادةرانىتريش ئيشيان كردية، كة بينيويانة لة ثيَش خؤياندا. بةلاَم ئةو شيَوةى كة لةو ديو دةنووسريَت, ( ئةوانةى كة من خويَندبيَتمةوة ) راستى ئةوةية كة دةتوانم بلَيَم ، زؤربةى ئةو شيَوانة لة حةفتاكانى ئيَمةدا نووسراون . ئيَستة ئةوان لةو بارودؤخة سياسيةدا تيَدةثةرِن كة ئةوى ئيَمة تيَمانثةرِاند. يةعنى بة رؤمانسيةتيَكى شؤرِشطيَرِانةى طوندانى، طوندانى.لة بةر ئةوة وا هةست دةكةيت ئيدى شيعرى نوآ هيَشتا رزطار نةبووة لةو كيَشانة، شارى نةبووةتةوة، بةرةو مؤديَرِن نةضووة. من لة بةياننامةكةش باس دةكةم كة دةبآ شيعر بةرةو ئةو قؤناغة بضيَت. من ئيش لة سةر هةموو بايةكانى سةر زةوى دةكةم، نةك هةر ئةو بايانةى كة هةر لة كوردستان هةية. من ئيش لة هةموو ذنةكانى دنيا دةكةم هى ئةفريقى، نةمساوى,هى فارسى، هى كورد، لة بةر ئةوةى هاوبةشيَك هةية لة نيَوانيان دا. من ئيش لة هةموو رووبارةكان دةكةم، لة هةموو مووضةكانى زةويى دةكةم، ئيش لة هةموو ئةسثةكان دةكةم.بة شى شيعرى ئةو ديو و ثيَشتريش و ئيَستاش دةتوانم بلَيَم ضاويان زؤر كراوة نيية ( ضاوى شاعيرى ) ضاويان سووكة. هؤى ئةوةش كةم خويَندنةوةية، ئاطادار بوونة لة كةون، ثةيوةندى تيَداية، وةك ضؤن جاران لة سةر زةوى طاليلة سةلماندى كة زةوى بة دةور خؤردا دةسوورِيَتةوة. ئيَستةش زؤر نازانن ، مةسةلةن ئيَستةش رؤشنبيرى كورد نازانآ ضةند رووبار لة كوردستاندا هةية، بة تاواويش رووبارةكانى شارةكةى خؤى نازانآ،ئةو نازانآ ضةند شويَنةوارمان هةية،زؤربةيان رازء نيازى سةبارةت بة زةردةشت نازانن، لة هاوين ناطةن وةك شاعيريَك ، وةك شاعيريَك لة سياسةت ناطةن، وةك شاعيريَك لة جوغرافى ناطةن. ئةوان وةك شاعيريَك تيَطةيشتنيان لة ميَذوو نيية، بؤية شيعرةكانيان ساوايةو هةر بؤية جةماوةريش ثيَى ناخؤشةو هةر بؤية جةماوةريش ساواية.

ََِ

كاك ئةنوةر ئيَستةش بةرةيةكى نوآء جؤرىَ لة شيعر هاتؤتة طؤرِآ كة ديدء تيَرِوانينيان سةبارةت بة شتةكان طؤرِاوة، رةخنةطرن، تيؤر وةك بناغةى تيَطةيشتن لة دةق دةروونى كراوةتةوة.واتة كة باس لة شيعرء ضيرؤكء هةر ذانيَريَكى هونةرى دةكرآ زياتر لة سةر تيؤر دةدويَن.تيؤر دةروونى بؤتةوة بؤ شاعيرء هونةرمةند . رةنطة زؤر شاعيريشمان هةبآ بة تيَطةيشتن لة تيؤر بنووسآ. ئةمةش بؤتة جؤرىَ لة فؤرِمء داهيَنان . مةسةلةيةكى ديكةش هةية، ئةويش نةهادينة كردنى سرووشتةو طيان بة بةردا كردنى شتةكانة.كةسايةتى ثيَدانء دوانى شتةكانى سرووشتة ، ئةمةش ثيَناسةيةكى ترى ئةو جؤرة شيعرانةية.

 

 ئةنوةر مةسيفى-كاك فةرزين باسى سرووشتت كرد من لة مانيفيستةكةمدا لة سروشت دةدويَم. سرووشت يةك لةو بةسةرهاتانةية كة نةيهيَشت شيعرمان لة ئاستى جيهانىدا ثيَشكةوآ. سرووشت بةردةوام شيعرى ئيَمةى طرتوة.سرووشت ئةطةر وةك رؤمانسيك ئيشى تيَدا بكرآ هةموو شاعيرىَ فةشةل ديَنىَ. دلَنيا بة سرووشت كؤتايي دآ ،دةبآ تؤ بة سةر سرووشتدا زالَ بى.رةنطة ثاش ضةند سالَىَ كة درةخت زؤر كةم بميَنآ،ئاو زؤر كةم بميَنآ،ضيا كةم بميَنآ. زؤر جار بير دةكةمةوة ،ئةمة زؤر رؤمانسييةتة. واتة تؤ دةتوانى بضيتة ناو ئةو كةسانةى ميكانيكن. زؤر ئاسايي ئةوانةى ئيش لة ميكانيكى دةكةن.شتيَكى ستاندار نيية بؤ تاقيكردنةوة.ئةمن بةش بة حالَى خؤم تيؤر زؤر كةم دةخويَنمةوة ، رقم لة تيؤرة.تيؤر بؤ شيعر، تيؤر بؤ ثةخشان، رقم لة زمانيشة وةك طرامةر يان كتيَبىَ كة لة سةر زمان نووسرابآ، قةت نايخويَنمةوة. يةعنى خؤم زمانيَكى خؤم هةية.

 

واتة حةزت لة ياساو دةستوورى زمان نايةت؟

  رقم ليَى دةبيَتةوة. كاتى خؤى كة (جلء بةرطء جمكةكان) نزيك بة 20 سالَ لةمةو ثيش بلاَو بؤةوة لة زؤر طؤشةو رؤذنامةدا هيَرش كراية سةرم كة من زمانم تيَك داوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى 1991 ئازاديةكى باش رةخسا. من و دكتؤر مارف خةزانةدار كؤرِيَكمان بةست، لةوآ قةسيدةكةم خويَندةوة، مانيفيستةكةشم خويَندةوة، لة ئاخريشدا وتم بؤ هةموو ئةوانةى دذى منيان نووسيوة، نوءسيويانة كة من زمانم تيَكداوة لة ئيَستاوة تا دةمرم- ئةطةر لة ذيان مابم- ئةوةى زمانةوانى لة شيعرى من دةطرآ. من راست دةكةم كة شاعير نيم، مادام كة زبان نةزانآ. ئةطةر نة هيض كةسيَك نةيتوانيوة وا شيَعر بنووسآ. من بةو شيَوة طرامةرة شيعرم نةنووسية كة خةلَك شيَعريان ثآ نووسيوة، لة بةر ئةوة دوو جؤر طرامةر هةية، طرامةرى ئاسؤيى هةية كة هةموو خةلَك قسةى ثآ دةكا و زؤربةى شاعيرانيش بةو شيَوةية ئيش دةكةن.     

خةلَك شيعر دةنووسن. يان طرامةرى ئةستوونيش هةية، كة سؤسيَر باسى ليَكردووة، لة كؤرِيَك كة كؤليَجى ثةروةردة بؤى طرتم لة زانكؤى سةلاحةدين، يةكآ كوتى كاك ئةنوةر كاتآ كة شيَعرى تؤ دةخويَنمةوة برِآ طيَذ دةبم، ئةمنيش كوتم، حةقتة، دةزانى بؤ؟ لة بةر ئةوةى طةرامةرى ئةستوونى نيية، تؤ برِؤ سةر بالاَخانةيةكى ثةنجا نؤهم، ئايا سةرت طيَذ ناخوات؟ كوتى بةرةوةلاَ. من ئةستوونى دةنووسم طةرامةريَكى ئةستوونية ئةمة زؤر كةم ثيَى دةنووسريَت. ئةمن لة زؤر شويَندا باسى ئةوةم كردووة كة زبانى كوردى زؤر تايبةتمةندى خؤى هةية. بةلاَم شاعير وهونةرمةندمان زؤر كةمة.

 

شاعيرانى رؤذهةلاَت لة ذيَر بنةماكانى شيَعرى فارسى و بيانى زياتر بة دوو شيَوة شيَعر دةنووسن، يةكةميان شيعرى ئاخافتن ( طفتار ) كة شيَوة زبانيَكى تايبةت بة خؤى هةية، سادة و ثرِ ويَنة و جوانن، زؤر جار تيَكةلَ دةبيَت لة طةلَ زبانى كوضة و بازار دا بؤ نموونة،سةيد عةلى سالَحى. ئةوةى كةيان شيَعرى بنةمايية واتة ( ساختار ) ئةم جؤرة شيَعرةش تايبةتمةندى خؤى هةية، كة زؤرتر ئاورِدةداتةوة سةر فؤرِم و مؤسيقا و ئاهةنطى وشةكان و ثيتةكان.

وةك، شاملو، رةزا ضايضى، رةزا بةراهةنى،ئةحمةدى و...

ئةنوةر مةسيفى: من ثيَم واية كاك فةرزين، من ريَزم هةية بؤ ئةو شاعيرانة، تةرجةمةى برِآ لة شيَعرةكانيانم خويَندوةتةوة. بؤ نموونة شاملو، شاملوش كارى لة سةر طةرامةرى ئةستوونى نةكردووة، زياتر ئاسؤيية.هونةرمةندانةتر شيعريان طوتووة.شاملوش وةك، ثابلؤنيرؤدا، نازم حيكمةت، عةبدولوةهاب بةياتى و ئةوانةى شيَعريان طوتووة. بةس ئةم ثرسيارةشم هةية لة شاملو، بؤضى يةك ديَرِة شيعرى نيية لة سةر كورد؟ بة دريَذايى ميَذوو لة طةلَى ذياوة. شاملو يةك لةو شاعيرانةشة كة بة هاناى زؤر ميللةتانةوة ضووة كة بن دةست و ذيَر ضةثؤكةن. بؤضى شيَعرى بؤ كورد نةنووسيوة؟ نازم حيكمةتيش ئةوكارةى نةكردووة كة لة توركياش كورد هةية، وانيية؟ طةر باسى هيض ميللةتيَكى نةكردبا، ئةوة شتيَكىترة، بةلاَم باسى زؤر ميللةتى كةى كردووة. ئايا ئةفكارى نازيسيةت بة سةريدا زالَ بووة كة ئةو كارةى نةكردووة؟

شيعر لة ئةساسةوة دوو شيَوةى هةية، يةكآ رؤذانةية و خةلَك ليَى تيَدةطات بةلاَم هونةرمةندانة، يةعنى بةس خةلَك نازانآ ئةو باسى ضى دةكات. مةهيًَلةى خةلَك بةو ئاسانييةية، بةس خةلَكةكة نازانن طويَى لىَ بطرن. سةبكيَكيش هةية كة طرانة، زةحمةتة، ئيليةت، زةحمةتة، رامبؤ شاعيريَكى زةحمةتة،          

شاعيريَكى زةحمةتن لة ئؤرووثادا.رؤمانةكانى جيمس جؤيز زةحمةتة.بةلاَم لة هةمان كاتدا زؤر شتى ئاسانى تيَدا هةية، بةس هونةرمةندان با ئةوة لة هةموودنيا دا هةية، مةسةلةن شيَعرى هايكؤيى ،ثايانى ئاسانة بةلاَم تيَطةيشتنى زةحمةتة. بةلاَم كة تةماشاى شيعرى شاملو دةكةى، هيضيان نيية لةو دوانة. سةبكيَكى جيهانى سيَيةمة، لة قؤناغيَكدا تيَدةثةرِآ كة وا حةزيان دةكرد بنووسن. فروغ زؤر جوان دةدوآ.رةنطة بؤ كؤمةلَطاى رؤذهةلاَت نةختآ كرانةوةى تيَدا بيَت.ئايا فروغ ذيانةكةى وا بووة، يةعنى قةحبة بووة، ئةمة عةيب نيية بؤ وان، يةعنى ئةو لة طةلَ ئةو سوننةتة ( نة بة ماناى دينييةكةى ) ذياوة. لة طةلَ خةلَك كراوة بووة. بؤ نموونة ذنانى شاعيرى كورد ناتوانن وةك ئةو بنووسن، واقيعةكة جؤريَكىترة، ئايين زالَة بة سةرياندا. فروغ لةوةدا سةركةوتني بةدةست هيَناوة، دةنا خؤ فؤرِميَكى نويَى دانةهيَناوة. تةنيا واقيعى نووسيوة. طرنط نيية ئةتؤ لة طةرِةكى خؤت فؤرِميَكى نوآ دابيَنى، طرنط ئةوةية كة تؤ لة ئاستي جيهاندا فؤرِميَك دابنيَى. طرنط ئةوة نيية لة ئاستى نيشتمانى خؤت شتيَكت نووسيوة يان لة سةر خؤش­ويستن شتيَكت نووسيوة. طرنط ئةوةية تؤ بتوانى لة سةر ئاستى زةوى، ئايا ئيَمة هونةرمةنديَكمان هةية كة لة سةر ئاستى زةوى شتى نووسيبآ، بةو مةرجة سياسةت تةثلَى بؤ ليَنةدا بيَت؟ يةعنى هةن زؤركةس خةريكةدنيا دةناسآ بةلاَم لة ريَطةى سياسةتةوة . زؤر كةسي وا ناسران ، بؤنموونة فةلةستين وايان كرد كة ناسران ،دةنا خؤ زؤر طةورة نةبوون. شاعيرى هونةرمةند تيَكةلَى سياسةت نابىَ. من لةبةرادةرانى ئةو ديو هةندىَ شيعرم  ليَيان خويَندؤتةوة لة طةنجةكان: هةندى هةلَطرى زبانيان هةية.

 

 يةك لة حزة كاك ئةنوةر ... ثيم خؤشة بطةريَمةوة بؤ سةرةتاي باسةكة، ئيَوة كوتتان سروشت بةسةرئيَمةدا زالَة،ئةوةشتان طوت كة دةبىَ ئيَمة كاريَك بكةين كة بةسةر سروشتدا زالَ بين ,ئةم راستة ,بةلاَم ئيَمة لةجيهانيَكى مؤديرِندا دةذين ,يةك لةو تايبةتمةنديانةى مؤديرِنيزم، دةروونىكردنةوةى شتةكانة، دةروونى كردنةوةى سروشتة، واتة ئيَمة لةم جيهانةدا ثيَويست ناكات بة شويَن سروشتدا بطةرِين، ئةوانة لةناخى شاعيردا دةروونى دةبنةوة. بطرة بةثيضةوانةش زؤرجار لةسروشت دا دةبريَت ، بؤ نموونة رةنطة بة هؤى جؤرىذيانم ،بؤنى طولَىَ بؤ نموونةهةنار، شةوبؤ ، سيَو... نةزانم ، واتة لةبيرم ضؤتةوة.

ئةنوةر مةسيفى – كاك فةرزين ئةمن ثيَم واية كاتى ئةوة بةسةرضووة،سةردةمى دذايةتى بةسةر ضووة. يةعنى سةردةمى ئةوة نةماوة ئيَستة شتيَك بةسةر شتيَكدا بسةثيَنى. من ئيش لة ئايين دةكةم ، ئيش لة سياسةت دةكةم، ئيش لة مافيةت دةكةم ،ئيش لة دلَدارى دةكةم ، ئيش لة فرؤيد دةكةم، ئيش لة كلتوور دةكةم، يةعنى بيردةكةمةوة ئادةم سيَ ذنى هةبىَ،مةعقول نييَة كابرا نؤسةتسالََََ بذى و تةنيا ذنيَكى هةبىَ , يانى نابىَ . بؤ كةس باسى ذنةكانى تر ناكات، من بير لة هةموو شت دةكةمةوة، بؤ نموونة: بيرلةو درةختة دةكةمةوة ، حةزم ليَيةتى ئةودرةختة ورضى هةبىَ ، يانى ورض ميوةكةى بيَت. بير لة ثارادؤكس  دةكةمةوة، شتيكة كة لة وا قعيدا  هةية.

 

ئةو تايبةتمةنديانة،تايبةتمةندى شيعرى مؤديَرِنة، ئايا تؤ خؤت بة شاعير يَكى مؤديَرِن دةزانى؟

ئةنوةرمةسيفى- من ئةوةندة دةزانم شيعردةنووسم. جا نازانم مؤديَرنم، مؤديرِنيش هةية، ثؤست موديَرنيش هةية، ثؤست ثؤست مؤديَرنيش هةية.باوةرم بةمانة نييَة ,ئةمة تيَورناسةكان، رةخنةطران دايدةنيَن ،رةخنةطرةكان دايانناوة كة مةسةلةى ،رؤشنبيرى مرؤظىكورد ماوةيةك ماركس بوو بةلاَم هيضى لةئايين نةدةزانى، دذى ئايين قسةى دةكرد . يان ئيشى لةئايين دةكرد بةلاَم هيضىلة علومةكانى ترى نةدةزانى . دةبىَ مرؤظى ئيَستا ئيش لة هةموو شتةكان بكات. لةئايين بزانىَ لةمافيةت بزانىَ، لةفةلسةفة بزانىَ، بؤنموونة ديكارت قسةيةكىهةية كة بةسةرةتاى مؤديرنيزة ضاو ليَدةكرىَ .لةناو هةر مرؤظيَكدا خالَيَكى تريش هةية، هةر مرؤظيَك بيت، خويَندةوار بيَت، نةخويَندةوار بيَت، شاعير بيَت، دارتاش بيَت،...

من ثيَم واية سروشت زؤر زالَة، بؤ نموونة باس لة شاعيرانى كلاسيك بكةين ئةوةندة باس لة سروشت دةكةن، ئةوةندة باس لة ئينسان ناكةن. من لة شيعردا باسى ئيَشانى ددانى ئةسثيَك دةكةم، يان بالَندةيةكى عاشق دةكةم، لة شيعرى مندا مرؤظ تةوةرى سةرةكية.ئيش لة مرؤظ دةكةم. ئامؤذطارى ناكةم، باس لةسةر هةلَسوكةوت دةكةم. سروشت كةم لاى من هةية، بةس وشةية، منيش كارم بةم وشةية هةية.

 

كاك ئةنوةر ئيَوة سةرةرِاى ئةوةى كة بؤ ئةو شيَوازة شيعريةى خؤتان بةياننامةتان دةركردووة، بؤضى تا ئيَستا زؤر ليَرة لايةنطرى لىَ نةكراوة، بةلآم بة ثيَضةوانةوة لة كوردستانى رؤذهةلآت لايةنطرى زؤر ليَدةكةن و كردوويانة بة بنةمايةك بؤ شيعرى ئةمرِؤ.

ئةنوةر مةسيفى: ئةوةيان باس كردووة، برادةريَكى ئةوديو شيعريَكى منى تةرجةمة كردووة بة فارسى(عةبدولآ كةيخوسرةوى)لة رؤذهةلآت هةنديَك بةو شيَوةية ئيش كراوة و ليَرةش كة هيَشتا سةرةتايانة بةلآم باشة.بةلآم من زؤرم ثيَويست بةوة نية وةك هةنديَك شيعرى خؤم بناسيَنم و هةولأ بدةم بؤم وةرطيَرِن، هةولَى من ئةوةية كة كتيَبيَكى باش يان برادةريَكى باشم هةبآ كة بتوانم كةلَكى لىَ وةرطرم يان بتوانم شيعريَكى جوان بنووسم يان رايةكى جوان دةربرِم.ئةطةرضى ئيَستاش بؤم دةطيَرِنةوة كة لة بادينان شيعرى من دةخويَندريَتةوة و باسى ليَدةكرآ و باس لةوة دةكةن كة قسةى لةسةر دةكرآ و كةسانيَك بة دذايةتى هةستاون و خةلَكانيَكيش هاودةنط بوون لةطةلَم. ياكوو برادةر هةية كة لةسةر شيعرى نوآ نووسيويةتى و ئاماذةى بةوة داوة كة من توانيومة لة ريَطةى شيعرةوة دةسةلآتيَكى دوور لة دةسةلآتى ئايين و سياسةت دروست بكةم.من لةو دواييانةدا يازدة ئةلَقةم نووسيوة و بلآوم كردؤتةوة.من شيعرم دةرهيَناوة لة ناو سياسةت و ئايين و دةروونزانى و ميَذوو و لة هةموو شتةكان. ضونكة شيعر زؤر تايبةتمةندى تايبةتى خؤى هةية. وابوو كة جاران بؤ ويَنة ئةحمةدى خانى فةرهةنطى لة ريَطاى شيعرةوة نووسيوة، ئةوةش لةبةر ئةوة بووة كة كةس نةبووة بؤية نووسيويةتى، يا ئةوةيكة من بيَم جوغرافيا بة شيعر بنووسم. ئةوانة بةسةر ضووة. ئيَستا كورد دةضيَتة ئورووثا، دةطةرِآ، بةرضاوى فراوان دةبآ و لة شتةكان دةطات. لة ولآتانى ثيَشكةوتوودا، كةسيَك شاعير نةبآ عةيبة دةست لة شيعر دات. ئةطةر بة حيسابى ئاسايى بيَت هةموو مرؤظيَك دةتوانآ شيعربلَيَت، واتة هةموو ئينسانيَك بؤى هةية شيعر بنووسيَت، خؤ ئةوانةى كة حةيرانيان طوتووة خؤ خويَندةواريان نةبووة، بةلآم هةموو ئةوانةى شيعر دةنووسن، ثيَكهاتةى بايؤلؤذى و رؤشنبيريان جيا لة خةلَكةكةى ترة بؤية دةتوانن ئةو شيعرانة بنووسن كة دابرِانيَك دروست دةكةن و شتيَكى نوآ باس دةكةن و هةر شتيَكى نوآ لة هةموو دنيادا لة سةرةتادا سةركؤنة دةكرآ، جا ئةطةر بيَت و ئةوة رةسةن بآ و خاوةنى رؤشنبيرى زمانى خؤى بآ و لاسايى كةرةوة نةبآ، خؤى بؤ خؤى دةناسرآ. لةو جؤرة زؤر بووة لة دنيادا، بؤ ويَنة يونسكؤ ئةو شانؤنامة فةرةنسية لة سةرةتاوة كة شتى دةنووسى طالَتةيان ثآ دةكرد و تةماتةيان تآ دةطرت، بةلآم لة ئةنجامدا بوو بة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى، ديارة كة كةسيَك ئةطةر رؤشنبيريَكى بة توانا نةبيَت نابيَتة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى.

من ثيَم واية شيعرى كوردى لة رؤذهةلآت لة هةشتاكانةوة تا ئيَستا نةكةوتووة، واتة بةردةوامييةكى بة هيَمنى بووة و بةشيَوةيةكى مةدةنيانةتر ئيش لةسةر شيعر دةكةن. ئيَستا من كارةساتى هةلَةبجةو كيمياباران و ئةوةيكة خةلَكانيان لة هيَلى كؤثتةرةكانةوة فرِآ دةدا خوارآ، هةمووم لة شيعردا بةكار هيَناوة بةلآم نةك وةكوو شاعيرة هاوتا فارسةكان. بؤ ويَنة من لة شويَنيَك دةلَيَم: ئيَسك لة بيابان، دةسكى خاكةناسان.واتة ئيَسك لة بيابانةكان كراونةتة دةسكى ئةو خاكةناسانة.ئةو ئيَسكانة هى كيَية، هةر هى ئةو ئةنفالكراوة بةستةزمانانةية كة ئيَسكةكانيان لةوآ فرِآ دراوة. بةلآم خةلَك بؤى ناضآ واتة بير لةو هاوكيَشةية ناكاتةوة، وةكوو ئةوةية كابرايةكى شاعير بآ و بلَآ ئةنفالةكانيان بة ئيَسكةوة ناشتن و لة بيابانةكان و بة روونىهةموو شت باس بكريَت. بةلآم كة تؤ ديَى وةكوو شيعر باس لةوة دةكةى، ضونكة ئةنفال لة ميَذووىنوآ، كيميا لة ميَذووى نوآ، طؤرِانيَكى نوآ بوو بة نيسبةت كورد، كة واتة دةبآ تؤش بة رستةى نوآ ئيشيَكى نويَى لىَ دةر بكةى واتة ئيَستا ناكرآ بة تير و كةوان لةطةلأ فرِؤكة و دةبابة شةرِ بكةى دةبآ تؤش دةبابةت هةبآ. يان كاتآ كة نالى باسى خؤشةويستى دةكرد، جيا لةوةيكة من باسى خؤشةويستى دةكةم، بؤ ويَنة ئيَستا من شيعريَكم هةية بة ناوى "بةلةميَكى ثرِهاوين" و جيا لةو شيَوانةى كة طوتراوة واتة دةبآ جيا بآ و بةشيَوةيةكىتر بيَت.

 

مامؤستا ئةطةر باس لة شيعرى طةنجانى ئةم دة سالَةى دوايى بكةين لة كوردستانى باشوور، بة راى من نةيانتوانيوة لة ذيَر ديكتاتؤريةتى زمانى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن و هةروةها نةيانتوانيوة لة فؤرم و شيَوةى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن. بة راى تؤ ئةمة هؤى ضية؟

بة راى من ئةوة هؤى ئةوةية كة ئةوانة كةسانيَكن كة رؤشنبيريان نية، دةنا ئةطةر خاوةنى رؤشنبيرى بوونة دةتوانن شتى نوآ بدؤزنةوة و ئيش لة ناخى خؤياندا بكةن.واتة من كة تةمةنم 53 سالَة هةمان بيركردنةوةم هةبيَت كة طةنجيَكى تةمةن 13 سالَة هةيةتى، من لةطةلأ كورِةكةى خؤشم كة طةنجة جياوازيم هةية، بةلآم هةست دةكةم كورِةكةى من سادةية ضونكة هيَشتا ذيَرخانى رؤشنبيرى نية و بيركردنةوةكانى سادةية و هيَشتا نازانآ بلَآ بؤ لةدايك بووم و هيَشتا ئيشى لةوة نةكردووة، هةركات بيرى لةوة كردةوة كة بؤ لةدايك بووة دةتوانآ ذيَرخانيَك بؤ خؤى دابنيَت كة خؤى ثآ بثاريَزيَت.جا ئةو طةنجانةى كة ئيَستا دةست لة شيعر دةدةن ئةطةر ذيَرخانيَك بؤ خؤيان بدؤزنةوة قبوولأ ناكةن لاسايى كةسيَكى تر بكةنةوة، ئةطةرضى هةموومان بة قؤناغى لاسايىكردنةوةدا تيَثةرِ بووين.بةلآم هةر كاتيَك كة بيرت لة خؤت كردةوة و زانيت كة حةز لة ض كراسيَك دةكةى يان لة ض ثانتؤلَيَك، لة كوآ دابنيشى يان ض رةسميَكت ثآ جوانة، يان خةلَك شتى رةشى ثآ جوانة تؤ مؤرت ثآ جوانة. جا زؤر كةس هةية تا دةمرن خؤيان نادؤزنةوة يانى رةنطة ئةوة نةزانن كة ئةدةب بةس ماناى ئةوةى نية ببيَتة شيعر، لةثالأ نووسينى شيعريش شتيَك هةية كة دةبيَتة داهيَنان، رةنطة هةنديَكيان لة قؤناغيَكدا بير لةوة بكةنةوة كة بؤ بةس هةر شيعر، خؤ داهيَنانيش هةية، ئةطةر بيَن و شيعرى جيهانى بخويَننةوة، كؤمةلَيَك شيعرى باش بخويَننةوة وةك نيما كة بة باوكى شيعرى نويَى فارسى دادةنيَن كة شيعريشم لىَ خويَندوةتةوة، لة ثاش ئةوانة شاملوو ديَت كة هةركام شتيَكى كردووة.بؤ ويَنة لة شيعرى كورديدا "بابةتايةر" هةية، ثاش ماوةيةك مةلاى جزيرى ديَت، نالى ديَت، حاجى قادر ديَت، طؤران ديَت.بةلآم مابةينى ئةوان شاعيرمان زؤرة بةلآم ئةوانة كةلَةبابةكةيانة، شاعيرى ديكةشمان هةن جوانيان نووسيوة بةلآم ضية، ئةوانة مةرحةلةكةيان نةديوة، بؤ ويَنة شيعرى فةرةنسى وةردةطرآ."بؤدليَر"هةية، "رامبؤ" دآ، "مالارمة" دآ، "بريتؤن" دآ، يان لة شيعرى ئينطليزى قوتابخانةى شيلى و ئةوانة دآ و لة هةموو دنيادا، لة مابةينى ئةو شاعيرانةدا شاعيرى تريش زؤرة، جوانيشيان نووسيوة، بةلآم زمانى تايبةتيان نةبووة. طرينط ئةوةية كة زمانى تايبةتى خؤت هةبآ.بؤ ويَنة ئيَستا وةك رةخنةطرةكان دةلَيَن من هةر شيعريَك بلآو بكةمةوة ناوى خؤشمى لةسةر نةبآ دةناسريَتةوة، ئةوة زؤر طرينطة. ئةوة يةك لة تايبةتمةنديةكانى شاعيريَكة.زؤر كةس ويستيان وةك من بنووسن سةرنةكةوتن، لةبةر ئةوةى دنياى ئةوان نةبووة و ريَطةىتريان دؤزيةوة و ئيَستا بة ريَضكةىتر دةنووسن. كةسانيَك كة ئيَستا وةكوو شاعيرانى ثيَش خؤيان دةنووسن، ماوةيةك دةنووسن و هةنديَكيش هةر بةردةوام دةبن، هةنديَكيان خؤيان دةدؤزنةوة و رةنطة بتوانن بةو شيَوازة بنووسن كة خؤيان ثيَى هةست بة خؤشى دةكةن.

 

من دةتوانم شيعرى ضةند شاعيريَكى طةنجى ئيَرة كة ذمارةشيان كةم نين، هةموو ريز بكةم بيان كةم بة يةك شيعرى دريَذ و هيض زيانيَك بة شيعرى هيض كاميان نةكةويَت، مةبةستم ئةوةية بلَيَم بة شيعرى بةرةى ئةمرِؤ لة كوردستانى عيراق ئةوندة نزيكن، تيَكةلآون و ئةوندة ميتؤدةكان تيَكرار دةبنةوة كة هةموو دةخاتة ذيَر ركيَفى جؤرة زبانيَكى شيعرى كة شيَركؤ بيَكةس ثيَى دةنووسآ. واتة ئةو شاعيرانة نيشانةيةكيان بؤ ناسينةوة نية، شيعرى يةكيان دةخويَنمةوة لةطةلأ ئةوى ديكةيان فةرقى نية، وادةزانم هةموو ئةو شيعرانة يةك كةس نووسيويةتى. تؤ ثيَت واية بؤ واية؟ ئايا بارودؤخى فةرهةنطى، سياسى، ئابوورى، كؤمةلآيةتى، كاريطةرى هةبووة لةسةر ئةو جؤرة شيعرانة يا شتى ديكةية؟

قسةكةت زؤر جوانة.رؤذآ برادةريَك قسةيةكى جوانى كرد، جاران لة طوندآ يةك دةستارِ هةبوو، خةلَىك هةموو طةنميان ثآ دةهارِى.سةردةمى نالى، هةموو وةكوو نالىيان دةنووسى، طؤران هات، هةموو وةكوو طؤران دةياننووسى. روانطةييةكان هاتن فةترةيآ سةركةوتنيان بة دةست نةهيَنا. بةلآم لة هةشتاكانى شيعرى كوردى، ئةوةى لة هةوليَر بة تايبةتى، كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، كؤمةلَة شاعيرآ دةهاتن هةر يةك بة جؤرآ شيعرى دةنووسآ. دةى ئةوة طرنطة. يةعنى هةموو مرؤظيَك هاوبةشيان هةية لة بةينياندا، بةلآم تايبةتمةنديشى هةية لة هةمان كاتدا، هيض مرؤظيَك لة مرؤظيكىتر ناضآ. ئيللا لاسايى كةرةوةكان وةك يةك دةكةن. جا ئيَستة طرينطيةكة لةوةداية، ثيَمواية هةموو شاعيرآ توانايى هةية، مةرج نية هةموو توانايى شيعريان هةبآ، ئةمن ثيَم واية شاعيرى بة توانا كة خؤى دؤزيةوة، طويَضكةى خؤى هةية، زبانى خؤى هةية، ئةو شيعرانةى كة جةنابت طوتت، ئةطةر هةمووى كؤ بكةيتةوة و لة ديوانيَكدا ضاثى بكةيت و ناوى كةسى لةسةر نةبآ، كةس نازانآ هى كيَية. ئةوة خؤيان نةدؤزيوةتةوة. يةعنى ناسنامةى نية، ناسنامةيةكى شيعرى لة طيرفاندا نية، بؤية وةك شاعيرانى تر دةنووسن. هةلَبةت هاوبةشى هةية لةنيَو هةموو مرؤظةكان، لة ئادةمةوة بطرة ثيَش ئادةميش مرؤظ هةبووة، بةلآم كةس زاتى نية باسيان بكات.(بة تةئكيد)يةعنى هةموو هاوبةشيَكيان هةية، تةنانةت لة نيَو ثيَغةمبةراندا، كة تايبةتمةندى خؤى هةية، زؤر طرنطة مةسةلةن يةكآ نووسينى داهيَناوة، يةكآ جلءبةرطى داهيَناوة، ثيَغةمبةرى زؤرى تريش هةبووة، هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميةكيان داوةتة دياردة كؤمةلآيةتيةكان. لة شيعريشدا واية. وةك ضؤن لة ثيَغةمبةرةكاندا هةية، مةسةلةن ضةند ثيَغةمبةريَكى بةتوانا هةية واتة شتيان ثيَية. بةلآم لة مابةينى ئةو ثيَغةمبةرانةش زؤر ثيَغةمبةرى تريش هةبوو كة هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميان داوة. لة شيعريش واية، لة شيعرى كورديش دةلَيَن، بابة تاهيرة، لة ثيَش ئةويش هةية بةلآم هيَشتا نةدؤزراوةتةوة، وةك ضؤن ثيَش لة ئادةميش هةر بووة.

      

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Fri 27 Jan 2006 ساعت 5:52 PM |
 چه تره که م

چه تره که م بوو یان باوه شم ......آن زن باران گرفت

 

 

 

 

لة ثةثوولةبةردينةكاني           رؤحمةوة

تا دؤعا شيَتةكاني شةيدا

كوفرم  بة ميَحرابةكانةوة

خواية  بة تةواني Nم كة

ض بيَهوودة  ثرِم

ض ثـووضة ذمارةكاني تةقةدوس

ض ثووضة ميَيةكاني هونةر

قاحبةخانةكاني بةهةشتة

مةجزوورم بة بالَاي سؤزانيةكانةوة

من طوناهي رةحمةتم

طوناهي سةداقةتم

بةكام فةلسةفة بشؤمةوة؟

بة غرووري خؤمةوة

عةزابي مرؤظةكانتم

رةحمةتي طوناهم كة ....

دةستنويَذ بة مةمكة هةلَدةطرم       لة حةيرةتتا

تا  دةستة ترسناكةكاني  ئةهريمةن

ركووعم كة  لة سوذدةيا

طؤرانييةكانم سيَ طؤشة ئاشق ئةبن

دنيا  بة كراسةكةي تؤوة  ئةتةكيَنيَ        دايكم

لة موكةعةبةكاني  تةنيايي ئةترسم

هميشةدوودلة لةهةنارةكان         باوكم

ئاي  كة زؤلَم  لة ضاييخانةكاندا و

ضةند بة هيَمني  طويَ دةطرمة

سرتةي كضةشةرمنةكان

من  رة قسي مةولانام  بة لةرةي مةمكةوة بيني

كورَة بلَيَن  بةو ثاسة  با دابةزيَ

تاقةتم  ثيَكةنين هةلَناطريَ

باوشم ....

ضةترةكةم فرياي نةكةوت

بمرم لة كويَريما

ان زن باران طرفت.

*

ئيَوارةية

شوستةكان ض مؤديَرِنانة  دةرِواننة       جوانييةكان

-:  نارِةواية طولَم

بة قامكةكانت بلَيَ  بارِةبارِي فةلسةفةكان

بةشمشالَي رؤحت ليَنةدةن...!

خةمي  ماضةكانت نةبيَ

سيطاريَك داطيرسيَنة

قيامةت  بة قا و  تالَيَكت

-:  تؤؤؤ..... ئةي  شاعيَرةزؤلَةكة

طورط بة لة باوةشما

مةمكةكانم بؤ تؤن.

*

كورِة بلَيَن ...

ئةم ثاسة  شيَتيةتيم  زةرب ئةكا

من  لة سايةرةوشةني موكةعةبةكاني

مةمكةبةن‌و

مةقنةعةو

ضارشيَو

ئةترسم ....

خواية  بة تةواني هيضم كة

ض بيَهوودة       ثرِم

ض بيَذمارة  ثةستم ئةكةن

ثاداشةكاني بة هشت....

ض عارفانة  دةلةرزيَ     دةستم

بؤ باوشي  كضة قرتيلةكان.

 

*

ضةن دريَذة لةمنا

ض سانا سواري بووم

بالَةكاني شةيدا بوو،دةنا

لةيةكةم  ئيستارتي  ثاسةكةدا ، دةمردم .

بة ماض ذير دةبيَتةوة  تاقةتم

ماضةكانم  وةختي  مةمكةيانة

بمرم لة زؤلَيةتيمدا

ضةترةكةم فرياي نةخست.

 

 

11/9/82 سةقز

 

 

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Fri 27 Jan 2006 ساعت 10:50 AM |
 حةشري بةرد

حةشري بةرد

كة طةيشتمة حةشري بةرد

ضةند ركات خؤشةويستي

بةبالَاي

داربةداري  باخي  طشتييةوة

جيَ ديَلَم

برووسكةيةكيش بؤ

ثارك سةواري ئازادي

كةطةيشتم

بؤت ئةنووسم

هةموو شيعرة سةفةريةكانت لة بةر بيَ

دةنا لةثردي-  سيَرِاتدا

هيض  ضراييَك  سةوز ليَنادا

ثردمان كةم هيَناوة

باسكةكانت...

سووتان ....!  نا

بـــــرِين....!   نا

كوشتن ...!   نا

مــــــاض ....!   ئا .... ئا

لةم حةشرةدا

هةربةردة كة ذنة

هةربةردة كة بارانة

هةربةردةكة سةرؤكة

خواردنةوةو خواردنيش

هةر بةردة

وةك « ثةتاتة خؤرةكاني»ي فةرهاد  ثيربالَ»[1]

كة طةيشتم  دةستما لَيَكي بةردينت بؤ دةنيَرم

فرميَسكةكاني تيا ون كة

من لةوةيَ

لة ذمارةي  فرميَسكةكانت  ثرِم

نامةييَك

بة خيزةنةورةسةكاندا  ئةنيَرم

ليَرة هةر ئةوانن كة ناسكن

هةر ئةوانن خولياي  طابةردةكان

بة خؤيانةوة ئةتليَنن

جاربة جاريَ

هةرنةبيَ ، شتيَكت بؤ ئةنيَرم.

 

غووربةتياوة تالَةكانم

 

زيَوينترين / كامة/ تالَة مةرط بوو

ثووضسةراي باوةرِة شةكةرينةكانمي.../ثاييزان/...؟

دةنطت

شووشةييترين غرووري بةر

ثةنجةرة

غةريبيش

مةرطيَكي دؤرِاوي

ناو ئةم كريستالَة ئينسانية.

ضةن ثةثوولاوييةنيطات

ديارة تالَةكاني خؤشةويستيت

حةزم  جةزمي

شةثؤلي  دوو كؤتري لانةوازة...

بيَزارم  لةومنةي

بةتؤوة ناطيرسيَتةوة

شيَوياوييم و  ئاوارةي ناو ئةم عةردةمةم

شةيدايش  دووثات بوونةوةي

ئةم دابرَانة ئةبةديية.

هاتووم و

بةم باوةرِة تةزيوانةوة

تامةزرؤي هةناريَكم

ماناي  ضةند هيَلَي نةهيَنيم

بؤ بشكيَنيَ

 

هاتووم و

بة بالَي دواثةرِي ئيَوارةدا

هةلَدةزنم .....

ناطةمة ئةو شةونمةقةتيس ماوةي

بةرثةنجةرة

دوورة/دوورة/من/

روخسارم لة قاوةييةكي مةييو دةضي َ

كة خةون بة خواوةند و ...

كةونارم كةونار /رووخاوة لايةكي من /

ويَلَم كة با /خرمة/كةمة ئةم خومةشيعرة  شيَواوة

ئةي مةيلةو جنوون و جواني

من لة ذوريَكدا دةذيم

ثةنجةرةكةي بةرةو يؤتؤثياي  باوةرَةكانم

طومان  ناكةنةوة

ئةو باوةرَانةي

جةهلي  سةردةم ...

ويَلَم  كة با خؤم هةلَوةشيَنمةوة

جاريَكيتر

جادةكان ، بةجانتاكةوة

هةلَدوورمةوة

سيَبةرةكةم دةخؤمةوةو

دةلاقةيةكيش

بؤضنيني تالَةكاني حةقيقةت.

ثةنجةكانم

....نامناسنةوة

بةتةمانيم  تةمي شةيدايش

بيان نووسيَ...

غوربةت

جنوونيَكي  ونجرِونجرِي

مةوداي من و مةرطة

ضاوي تؤيش

يؤتؤثياي ذووري شاعيَريَكي راونراو.

 

ضوار شةش سالَ كرِيَوةية دؤزةخةكان

 

بةرةولام ون ئةبي

وةك خؤم لة مانا

بؤ جواني

شةثؤليَ  طةردةلوول

تؤم لة سينطمةوة هةلَئةكا...

شيعريَك بالَي دةكوتيَ

من بؤ دةسطيرانةكةمي  ئةخويَنمة وة

ئةو ،  جطةرةكانم ...

ئةو هيَزي شةقامةكان ئةبا

هيض  خولياييَك  نايطريَتةوة

ئةو، شازدةية  ضاوةكاني

رؤحي خؤمة  بةشم ناكات.

لةم وةهمة كوشندةدا

كةويريَكة بة شانمةوة

ديَت و

خؤي لة منا

زةرب ئةكا...

ئةو سترانبيَذي  ثايزة

كة هةلَي كرد

مني  طؤراني كالَ ئةبمةوة

كة هةلَي كرد

بالَاي  ضوار شةش سالَ  سةوز ئةبيَ و

بوون تامي تةم ئةدات

جواني ،

لة باخة جةهةنةميةكاندا

كرِيَوةي  زيكر ئةكاو

سةما ريَزانيةتي ...

ئةم  طردةلوولة  دةريايية

مةنجةنيقيَكة مةوداي  من و

ضاوي  ئةو

دةرياكان... تؤم ...

دة...

دةدةرياكان

با هةلَكةن.

 

 

ويَستطةييَك  بؤ  ماضيَكي  دةسنووس

تا خوات

تا سةماي ثايزةفرميَسكةكاني...

لةدار هةناري حةوشةكةمانةوة

تا...بةري نةطرت-

مةرط بة تاسةوة ئةمنووسيَ

دةسطيرانةكةم  بة مةمكةي ...

من حةبيبةي  نالي  و

طمةطمي مةولةويم

لةبةرة

شةقامةكاني  شاريش  شارةزام

بيَ ضةترو جطةرة

بارانة ...

تؤوبراضووكةكةت

ئةم ويستطةية

كوذاندميةوة

تاكةي ئةم بارانة غوسلًَم  دةركا

خؤدةسنويَذي بةردت ناويَ...؟

تؤو  خواكاني  سةر سينطت

تؤو ...تؤو

نازانم ،  من خووساوي لةززةتيَكم

هةلَنافرِيَ

سةما و باران و ئاسمان

هةلَم لووشن

بالَا ...بةلَاطةرداني

ئةوضاوانةت

ثاشاي كردم،

دةسنووسةكاني شاعيَر

بةكةتيبةي سينطي كامتانةوةية

خؤتان داتةكيَنن ...د ا ا ا

قةزات لة هةرضي شاعيَرة

لةمن، لة يونس، لة رةزا ...

تةنيام و

شاعيَرم و

تؤم و

غةريبي ناو كؤثي راستيةكانم

هةر تؤ باريَزةي  بةر ثةنجةرةي

ثاسةكاني غوربةتم بووي

هةر وةشتي

دةستةضكوَلةكاني  تؤ

سةفةرةكانمي كولاندةوة

كضيَ ... ئةم ويَستطةية

دةستي  هيض شاعيَريَ  ناطريَ

هيض  ريَبواريَ  بؤ نووضيَكيش

نوختةي دانةنا بؤ ماضيَ

بة خؤتةوة رووتم كةوة

با تةنياييةكانم بووةريَ

رةجمي ئةكةم

ضةن ئايةتة تا

ويَلَيةتي

تؤ بيَ‌....

هةرنةبيَ ...لة شويَنيَكا

ماضيَكي دةس نووسمان

بدةريَ.

 

 

6/7/82 سةقز

 

 

 



[1]-ضيرؤكيَكي فةرهاد ثيربالَة

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Wed 25 Jan 2006 ساعت 8:37 PM |
 هاشم سراج و عه بدولمو ته لیب عه بدولا

ديمانةى: هاشم سةراج –  عةبدولموتةليب عةبدولاَ

                                                                  فةرزين

 

لة حةفتاكانى ئيَمة واتة نةوةدةكانى ئيَرة، ئةدةبياتى كوردىء شيعر بة تايبةتى طؤرِانكارى زؤرى بة سةردا هات . واتة شيَوازى نووسينء بيركردنةوة طؤرِاء هاتة نيَو مةيدانيَكى تازةوة. ئةوكات لة كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى باروودؤخى سياسييةوة سنوورةكان وةك ئيَستة نةبوون،راطةياندن زؤر بة كةمىء كورتى دةطةيشت . كوردستانى رؤذهةلاَت لة ذيَر كاريطةرى ئةدةبياتى فارسء ضةن شاعيريَكى كورد وةك ئةنوةر مةسيفى، رةفيق سابير رةوتيَكى نوآ دةستى ثيَكردء جؤرآ لة نووسين هاتة ئاراوة كة زياتر ئاورِدانةوةية بؤ فؤرِمء زمانء تةكنيكى سةردةمء ... بةو هؤيةى كة خؤم يةكيَكم لةو كةسانةى كة هةر لة سةرةتاى دةستثيَكردنى ئةو رةوتة بة جوانى ئاطام ليَى بووة، ئةو كةسانة هةموو دؤستانى نزيكء بةرادةرى خؤم بوون ، لة نزيكةوة شتةكانمان دةدىء دةخويًَندةوةو راى خؤمان سةبارةت بة شيَوازة جؤراوجؤرةكان دةردةبرِى. تيؤرى شيعرى فارسىء تةكنيكى ئةوانمان دةقؤستةوة بؤ سةرزمانى كوردىء بة كةلَك وةرطرتن لة شيَعرةكانى رةفيق سابيرء ئةنوةر مةسيفى شيَركؤ بيَكةسء... توانيمان بة شيَوةيةكىتر شيعر بنووسين،كة ئيَستة ئةدةبياتى كوردى كةرت كردووة بة دو قؤناغ.

 

 هاشم سةرِاج: ئيَستة من خةريكى ديداريَكم لةوانةية طؤناهة من غةدر بكةم لة خةلَك. فةلعةل ماجيدى كابرايةكى عةرةبة، ئةزموونى زؤر جوانى شيعرى هةية لة ناو عةرةب، تةسنيفيَكى زؤر جوانى كردووة لة سةر شيعر، لة بةينى شاعيرء ساحير. شاعير كيَية؟ ساحير كيَية؟ يانى دةتوانين ئةم نموونةية ثراكتيزة بكةينةوة لة سةر هةموو جيهان، تةنانةتشيعرى كورديش.شاعيرى يةكةم ئةوةية كة بةهرةى تيَداية، بةهرةمةندة،بةهرةيةكى خودادادى هةيةء دةتوانى شت بنووسىَ، شت بجوولَيَنيَتةوة، لة ناو كردةكانى نةماندا كار بكات، تووشى جؤرآ كة ثيَى دةوترآ "تةلةفوق" هةلَقولاَوى شيعرى بيَت شتةكان ثيَى دارِيَذيَت. دووهةم حالَةت ئةوةبة ، خةلَك هةية كة ئةوبةهرةيان تيَدا نيية،(بةهرةى شيعرى) ،بةهرةى ئةدةبيان تيَداية، بةهرةى ئةدةبى تؤ دةتوانى لة خيلالى خويَندنةوة و رؤمان و ئةو شتانة, ئةو بةهرة ئةدةبية بيكةى بة هةندآ شيعر, بةلاَم ئةو بةهرة بة قوةتةى يةكةمى تيَدا نيية. سيَيةم حالَةت كة زةيفة كة ثووضة كة ثيَى دةلَيَن شاعيرى درؤزن, كازب. ئةوانة لة ثيَن هةندآ طةمةى زبان, طةمةى ئيستعارة و كيناية, هةندآ شت دروست دةكةن لة سةر وةرةقةى خالَى بة خةلَكى دةدةن. لةوانةية خةلَك هةبآ, ئةو خةلَكة هةلَخةلَةتن. كة واتة شيعرى يةكةمى ساحيَرى شاعيرى بةهرةمةندى بة قوةت هةر سآ حالَةتى تيَداية. بةهرةى يةكةم تةلةفوقى ثيَى دةكاتو هى ليَدةريَذيَت, بةهرةى دووهةم سؤزى دووهةمى هةموو ئةدةبياتى دنياى تيَداية, سيَيةم كةزةبةكان, درؤيةكان, جؤريَكى جوان بارطاوى دةكات لة نيَو طةمةى زباندا, ليَرةوة شيَعر دميَنيَتةوة. نالى يةك لةو طةمانة بوو كة ئةو سآ حالةتةى تيَدابووة يانى ساحيَر, سؤزدار, كةزةب, درؤزنى زةبان. ئةو سآ حالَةتةى تيَكةلَ كردووة و ئةو تيَكستانةى داوة. لة ئةدةبي كوردى, حالَةتى دووهةم ضيَذ ثيَنادا, حالَةتى سيَيةم, فةرامؤشم دةبآ, بة دواى حالَةتى يةكةمدا دةطةرِيَم من وةك خؤم شاعيرم و تةواو. ئةوانى تر كة من بؤ خؤم يةك خةسلةتم تيَداية كة لة بةيتى يةكةمةوة شيَعر دةناسم, دةزانم شيعرى  كيَية تةواو.

   عةبدولموتةليب عةبدولاَ: بمبوورة كاك هاشم وتةكانت كورت دةكةمةوة، مةبةستىكاك هاشم  زياتر ئةوة بوو كة شتيَك ئةطةر ضيَذت نةداتآ ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ ضيَذت نةداتآ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ لة طةلَت نةبآ، ئيدى شتيَك نيية كة ثيَى بوترآ شيعرى ئايندة، ئيَمة بةو خةونانةوة تواينةوة، دةزانى... تةواو بوو، هيض بةديلىَ نيية بلَىَ بلَىَ سبةينآ وات بؤ دةكةمء كؤمةلَىَ خةونت بداتآ. ئيَستة ئينسان لة خةونا ناذيةنين. ئينسان لة سةر ئيَستاى خؤى دةذيةني. ئيَستا ضيية؟ ئيَستا تؤ ضى بة من دةبةخشى؟ ضؤن لةزةتم دةداتىَ؟ من بؤ ئةوة ناذيم مةسةلةن سبةى بير لةوة بكةمةوة شيعرةكانى تؤ ضى بوونء ضؤن بوون؟ يةعنى مةبةستةكةم زياتر زياد كردنى شتيَك بوو ةب وتةكانى كاك هاشم.

 هاشم سةرِاج: من شتيَكى بضووكى ثىَ زياد بكةم. شتيَك هةية، تيَكست. تؤ هةر تيَكستآ هةلَبدةى شتيَك هةية بةر لة تيَكست كة خويَنةرة. لاى من خويَنةر طرينطة. ئةو تيَكستةى كة نةتوانآ ئةو ثيَوةنديية، ئةو ثردة، لة طةلَ خويَنةر درووست بكات خؤى لة خؤيدا مردووة. كةواية ئيَمة ضى دةنووسين؟ تيَكستى كراوة دةنووسين؟ تيَكستى كراوةش خةتارناكترين تيَكستة بة مةفهوومى ذاك دريدا، بة مةفهوومى بارت. ضونكة يةك كؤمةلَ نةديتراوى لة ذيَر سيستةمة زمانييةكانى خؤى هةلَطرتووة. خويَنةر طةورةترين بةشدارة لة هةلَوشاندنةوةى تيَكست. ئةو دةتوانآ دووبارة كة ئةو ضيَذة وةردةطرآ هةلَيوةشيَنيَتةوة. جؤرةها كةنالأء كايةو تةئويلء راظةى جياى لة سةر بكات. كةواية شتيَك هةية ئةوةى كة من بةو دوو حالَةتة باسم كرد. دوو حالَةتى دووهةم. ناتوانىَ خويَنةر بيبينآ. ضى دةبينآ؟ كتيَبيَك دةبينآ شيعريَكى ئالَؤز، كؤمةلَىَ وشة، كؤمةلَآ رستةى ئالَؤز كة ضيَذ نابةخشآ. وتيَكيشى بدةين بؤئةوةى،بؤئيَمة لةئةدةبى كلاسيكى كوردى ئيَستامان خؤيَنةر ئيَستةش دةيكات بة هةلَوةشاندةوة،حةتاطؤرانىبيَذةكانىخؤمان ئيَستا، بؤعةدنان كةريم ئةوطؤرانيانة هةلَدةبذثَرىَ .يان هةروةها خةلَكىتر، كةواتة ئةو تيَكستانةنةمرن تا رادةيىَ، هةلَبةت من باوةرِم بة نةمرى نيية.تيَكستيش نةمر نيية هةتا ماوة.بةس كؤمةلَىَ ضيَذى شاراوةى غةريب هةية لة ناى زبانةوة،بةو حالََةتانةوة خؤينةر دةورووذيَنىَ، خؤيَنةردةطةيةنيَتة ئةوحالَةتة جوانانة كةبتوانىَ ضيََذ لةو شيَعرة بةهرةدارانة،ئةوانةى بؤشيعرخؤلَقاون ،ئةوانةى بؤشيَعر لة دايك بوون ،وةربطرىَ.ئةوانةىشتى دةستكرد و كؤمةلىَ شتى كؤمةلاَيةتى و ئابوورى دةكةنة شيعر، ئةوانة مةوزووعى شيعر نيية.شعير ستاتيكة،شيعر نووسينةوةى سةرسوورِهيَنةرترين ستاتيكة، بةراستى .

 

شووثةن هاويَر دةلَىَ " شيعر جيهانى مؤسؤل نيية، بةلَكو خودى حةقيقةتةكانة".

هاشم سةراج : سىَشت هةية لةذيانى مرؤظايةتيدا ، شيعر ، رةقس، طؤرانى. هةرسيَكيان ثةيوةنديان بة يةكةوة هةية.هةموو تيَكستىَ ثةيوةنةى بةو حالَةتانةوة هةية.ئةطةر رةقس بةئيماذ بة جةستةتةعبير دةكات ،شيعر بة وشة دةيكا، طؤرانى بة دةنط.شيعر هةلَطرى ئةو حالَةتانةية.شاعير لة لامةرئى دةذى...

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : ببوورة كاك هاشم ، شيعر عيلاقةى بةو لةحزةية هةية كة بيبةخشىَ بة تؤ. ئةطةر شيعر نةتوانىَ دةريضةيةك بكاتةوة ، دةريضةيةك بؤ خويَنةر بكاتةوة ، ئةطةر فةزايةك نيشانى خؤيَنةرنةدات ، ئةطةرنةيخاتة سةرخةيالَى بيركردنةوة، يةعنى لةو حالَةتةداية كة دةتوانىَ ضيَذ وةدؤزىَ.ئةطةر شيعر تؤثة قورِيَك بيَت بة ديواريَكةوة هةلَواسراو بيَتن، ئيتر ناتوانى بيرى لىَ بكةيتةوة.ناتوانىفةزايةك بؤخؤت دروست بكةيت .شيعرئةوة نيية كةتؤ بتوانى بؤ ئايندة (مستقبل) هةلَيطرى،يانى بيركردنةوةى شيعرى ئيَمة بة نيسبةت شيعرى ئيَوة نيية كة ثةياميَكت ثيَببةخشىَ، بؤ وةى كة لة ئيَران باسى دةكةن ئةو ثةيامةى كة شيعر هةلَيدةطريتن ثةيامى زؤر سةخيفة، بةس بة لاى كةمى فةزايةكت ثيَدةبةخشىَ ،فةزايةك لة ستاتيكا ، فةزايةك لة ضيَذ، فةزايةك لةمةعنا ،لةحةيات ،...ئةزانى ؟ ئةوة شيعرة.مادام برِوات بةوة هةية كة تؤ شتيَكى نوىَ دةنووسى، ئةبىَ برِوات بة فيكرى نويَش هةبيَت .ئةبىَ باوةرِيشت بة دةلالةتةكانى فيكرى نويَش هةبيتن.ئةوة سةرةرِاى ئةوةش كة شيعر ستاتيكاية و بةستينةوةى ئاستى زبانة، شيعر فةزايةكة بؤ ئةوةى ئاماذةكان لؤعبةى خؤيان بكةن.بؤوةى ئاماذةكان يارى خؤيان بكةن، يارى لة طةلَ بيركردنةوة دةكةن،يارى لةطةلَ يادةوريةكان دةكةن ،كؤمةلَىَ يارى هةية دةزانى..ليَرة ئةوشتة هةية كةضؤن شيعر زبان دةنةخشيَنىَ،يانى دةستى شاعيرضؤن شتةكان دةنةخشيَنىَ..

 

ئةطةر ئيجازة بدةن بةكورتى باس لةسةرئةم خالَةبكةين ، شيعرى كوردى ئةمرِؤ ، بةهةموو تايبةتيةكانيةوة ،كؤمةلاَيةتى ، سياسي، فةرهةنطى،... تاضةندة توانيوةيةتى خؤ طةيةنيَتة ئاستيَكى جيهانى.واتة كة باس لةسةر جيهانى بوون دةكةين ،وشةى مؤديرِنيتةمان وةبير دةكةويَتةوة ، مؤديَرِنيزم وةك دياردة و ضةمكيَكى جيهانى و بة تايبةت لةم ئاخرانةدا لة ولاَتة جيهانة سيَيةمةكان كاريطةريَتى زؤرى هةبووة ، واتة طؤرِانكارى زؤرى بة سةرماندا هيَنا، ئيَمةى كورديش لة ثارضةكانى كوردستاندا بىَ بةش نةكراوين ،بة تةنانةت زبان و ئةدةبيات و فةرهةنطيشمان ...

عةبدولموتةليب عةبدلاَ: ئةطةر لةرؤياى خؤتةوة باس لة سةرشيعر بكةيت ،وةك ثارضىَ جةمالَ،وةك فةزايةك كةبتوانىَ مةسلةن ئاماذةكان بووروذيَنىَ.بةلاى كةمى ئاستى زبان تا ئةو حةددةى برِكات كة خؤيَنةرفةزايةك،ئاسؤيةكى بؤ بكريَتةوة ،ئةوةش لة ناو شيعرى ئيَستادا،ئةوكرانةوة هةية و بةرزكردنةوةى ئاستى لؤغةش هةية فيَلت لىَ دةكاتن .بؤ وةى كة كؤمةلَىَ شتت ثىَ دةبةخشيَـتةوة، كةباس لةسةر ئةوة دةكةيت كة زبان كؤمةلَىَ فيَلَى تيَداية،تؤيش دةكةويتة نيًودنيايةك ،ناو فةزايةك لة فيَلَ كردن .ئةطةر بة راستى بطةريتةوة بؤ شيعر يانى يةك لاى بكةوةيتةوة ،دةبيَت برِواشت بةوة هةبىَ كة فيكريَكيش لة ثشت شيعرةوة هةية،مةعريفةيةك لة ثشت شيعرةوة هةية، ئايا دةتوانى ئةو مةعريفانة بدؤزيَتةوة، تةنيا بة هؤكةى بزانى، يا بةو هؤية كة شتيَكت ثيَدةبةخشن .ئةمة يةك لة ئيشكالاتةكانة كة من لة شيعرى كورديدا دةيبينم .ئةو ويَنا كردنةوة ثيَم واية ثيَويستى بة مةعريفةيةكى لةوة طةورةتر هةية كة ئيَستة كؤمةلَى كوردى هةلَطريةتى.

هاشم سةراج : ئةو شتانةى كاك عةبدولموتةليب كوتيان راستة،منيش برِىَ ئيزافاتم هةية : شيعر بة طشتى وشيعرى كوردى و شيعرى جيهانى هةموو لة سةنتةريَكداية،سةنتةرى جيهانى.ئةوةى كة شيعرة،بةراستىشيعرة ،كةبتوانى ضيَذى لىَ وةرطرى و لة طةلَى تيَكةلاَو بى و جؤريَك لة ضيَذى رؤمانتيكت بداتىَ. هةر ئةوة بيَنينة سةر شيعرى كوردى . بةراستى ناتوانم نيَوى كؤمةلَىَ شاعير بيَنم .شاعيرهةية بةر دةوامة ،جيهانى تايبةت بة خؤى هةية،خةريكى نووسينة،ئةمانةش ثةيوةستن بة دوو شت ،يةكةم بةهرة ،كة زؤر طرنطة ،دووهةم :بةردةوام بوونى ئةو كةسايةتيانةى كة دنياى خؤيان دةنووسن ،بةردةوامن لة سةر خؤيَندنةوةيةكى زؤر زؤر قولَ خةريكن جيهانبينيةكان تةشكيل دةدةن و لة ناو ئةو دنياى كة عةبدولمةتةليب ئيشارةتى ثيَكرد. ليَرة كيَشةيةكى زؤر طرنط هةية ،بة راى من لةناو زارى طةورةى زباندا ،شاعير دةبىَ بتوانىَ ئاخافتنيَك دروست بكات لة خؤى.وةك ئةوةى سؤسيَر تةئكيد دةكاتة سةر زبان ،حالَةتة طشتيةكةى و حالَةتة فةردانيةتةكةى .بؤ نموونة دةتوانم بلَيَم: ئيَستا كة نالى جؤريَك لة ئاخافتنيَكى طةورةى دروست كردووة ،تايبةتة بة دنياى ناليةوة .دووةم ، ئايا شيعرى كوردى تا ئيَستة ئةوانةى ئاخافتنيَكى تايبةتى بن بةو هيَزة طةورةيةى بةهرة و بةو خؤيَندنةوانةى كة بةردةوام شتى نوىَ دةدةن ،هةر وةها بةراى من شيعر هةلَطرى ئةو فيكرة نيية، شيعر بة ثيَضةوانةوة سةد دةرسةد هةلَطرى فيكريية و سيَبةرى فيكرة و سيَبةرى فيكر دةدا بة خؤيَنةر و هةر ليَرةشةوة ديَينة سةر مةسةلةيةكى مةعريفة و مةعريفةش ثؤلين دةكرىَ .مةعريفةى كؤمةلاَيةتى ،مةعريفةى ئابوورى ، مةعريفةى سياسي ،كة تيَكةلَ بة رؤياى شيعر دةبىَ و ئةم مةعريفةيةش دايمةن بؤت نيية بيدؤزيةوة،لة ذيَرةوةى زبان ، لاى رامبؤ دةيدؤزيةوة و لاى مالارمىَ .ئةطةر بيَتو ئةم حالَةتانة لة ئةدةبى جيهانيدا باس بكةيت . ليَرة ثرسياريَك كرد كة لة سةر دنياى تةكنيك و كةرةستة و ئةو حالَةتانة، ئةمانة هةموو ثةيوةستن بة رؤلَى شاعيرةوة ،بة دارذانى شيعرةوة ،ضؤن دادةريَذرىَ. ضؤن دتوانى فؤرم خةلَق بكةيت ،ئةو فؤرمةش راستة قؤناغى دووهةمى شيعر جؤريَك لةسةنعةت هةية، جؤرىَ لةكار كردن هةية لة ناو زبان، لة ناو رستة.بة بؤضونى من ئةو حالَةتةى دووهةم ثةيوةستة بة حالَةتى يةكةم،شاعير ضؤن بة رؤحيَكى مةستةوة ئةم شيعرانة دادةريَذىَ،هةمان كردةش دةبىَ بة هةمان هيَزةوة ئةنجام بدات ،طةر نة تيَكست دةبىَ بة تيَكستيَكى ناقس و نيمضة سةقةت و ناتوانىَ ئةو رؤحة دانووستاندن لة طةلَ خؤيَنةر دروست كات . تؤ دةبىَ ئاطادارى ئةوة بيت كة طرنطترين شت خؤيَنةرة،ضؤن دةتوانىتيَكستىَ خةلق كةيت كة ئةو ثردة لة طةلَ خؤيَنةرى زانا و خؤيَنةرى لةزةتمةند دروستى كةيت . ئةو ديَت بةشدارى دةكات و ئةو دةتوانىًَ تيَكست هةلَوةشيَنيَتةوة ، رويايةكىترى بداتىَ،رةهةندة تازةكانى بطؤزيَـتةوة ،ئةو ئاماذة شاراوانة بطؤزيَتةوة كة لة ناو تيَكستا هةية.

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : يةك لة ئيشكالة طةورةكانى شيعرى كوردى ئةوةية كة دوضارى جؤرىَ لة نمةك طيرى دةبيتن .طةر شاعيرىَ دوضارى نمةك طيرى بوو،ناتوانىَ موةكةبةى ئةطةر بكات،ناتوانىَ بةردةواميةتى خؤى بسةلميَنىَ.ئةوة يةك لةو ئيشكالة طةورةكانة كة شاعيرى كورد دضارى ئةو جؤرة لة نمةك طيرى بوونة،تووشى ئةو نةوعة ئيستعلاية بوونة،ثيَيان واية ئيتر شيعر دةبىَ لة سيَبةرى ئةو شتانة برِوات كة ئةوان دةينووسن ،ليَرة ئيشكاليَكى ديكة هةية لة بير و بؤ ضووندا، كةلة سةر مةعريفة و فيكر دروست كراون .ئيَستة ئةو جؤرة فيكرة ، ئةو جؤرة مةفاهيمانة كة ئيشى ثيَدةكةن ،باوى نةماوة.ئةوان وا بير دةكةنةوة كة وا هةميشة مةفهوومةكانى خؤيان زالَ بكةن ، شيعر لة دةهةكانى حةفتاكان و هةشتاكانى شيعرى كوردى جؤرىَ لة مةعريفة ،جؤرىَ لة فيكر لة ثشتيةوة بوون كة ئيَستة ئةو فيكرة ،ئةو مةعريفةية كالَ بووةتةوة .ئيَستة ئةوة نيية كة لة حةفتاكاندا شيعرى ثيَدةنووسرا،ئيدى ئةوانةى كة تووشى نمةك طيرى بوون بة برِواى من واز لة شيعر بيَنن باشترة لة وةى كة جيلةكان ئيهانة دةكةن ،لة شيعريان دةكةنةوة ،هةندىَ جار مةستةواكانى زبان ،زبان خؤى لة ئاستيَكدا رانةوةستن ،ئةوان  ثيَيان واية ئةو مةستةوايانةى كة تيَطةيشتوون لة زبان ،تةواو بووة.زبان بةردةوام شتةكان دةكاتةوة ،بةردةوام فةزايةكى نؤىَ ،مةفاهيمى نوىَ ديَنيَتة ناوةوة.مةفاهيمى نوىَ لة سةر ئةساسي فيكرى،لة سةر ئةساسى مةعريفى .ئيَستة كة لة برةو داية ،ئةو يةك لة ئيشكالةكان كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة فةزايةكت بؤ ناكاتةوة ،كة شيعرىَ دةخؤيَنيتةوة دةريضةيةكت بؤ ناكاتةوة ، كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة هةست دةكةيت شتيَكت ناداتىَ ،ئيتر بة برِواى من ئةو شيعرة لةطةلَ ناسيؤناليزم  ضووة طؤرِةوة.

 

ببوورة ، تؤ ثيَت وانيية كة ئةوة ئةنجامى ذيانى و دنياى مؤديرنة ، ئيَمة بمانةويَت يان نة، لةسةردةمى مؤديرنيتةدا دةذين ،ذيانى مؤديَرن ئالَوطؤرِى زؤرى بة سةرماندا هيَناوة،تا ئةو رادةى هاتووتة نيَو ذيانى تاكة كةسيةوة.ئةو دنيا ئالَوزةى كة تيَدا دةذين ديارة شتى تازةتر و ضةمكى تازةترى بة دةستةوة داوة،تؤ ثيَت وانية كة ئةوة تايبةتمةندى ذيانى مؤديَرنة كة ئيَستة جوانتر و روونتر لة شتةكان و فيكرةكان دةروانين ،فةلسةفة وةك قؤناغيَكى ثيَويست لة ثشت شيعرةوة وةستاوة،هةر لة بةر ئةو هؤية شيعرى ئيَستا جياوازة لة طةلَ شيعرى حةفتاكان و شةستةكان؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : هةر وةها كة ذيان دةروا،شيعريش دةروا.شيعر دةبىَ هةلَطرى ئةو ئةفكارانة بن كة تازةن،لة بةر ضيية كة شيعرى تازة دةخؤيَنيةوة،يان بؤضى شيعريَكى كؤن ناخؤيَنيتةوة،هةمان بيركردنةوة، يةك لة ئيشكالةكانى نةمريش لةوة داية.ئةوكات كة دةيانوت شيعرى نةمر،شاعيرى نةمر ،ئةمرِؤ لة دنيادا شتيَكمان نيية بة ناوى نةمر.شتيَك هةية بة ناوى لةزةت ،شتيَك هةية بة ناوى جةمال،شتيَك هةية بة ناوى فةزايةك بؤ بيركردنةوة.ئةوشتةى ئيَوة باسى دةكةن بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،مؤديَرنيتة هةلَطرى يةكىَ لة طةورةترين مةفهوومةكانى ناسيؤناليزم بوو.ناسيؤناليزم كؤمةلَىَ تةقليدياتى دروست كرد،كؤمةلَىَ سنوورى بةرزى دانا،ناسيؤناليزم ديكتاتورى دروست كرد،ناسيؤناليزم توتاليتاريتى دروست كرد،ليَرةوة تؤوا هةست دةكةيت كة شيعرةكانى هةشتاد،شيعرىَ بووة كة هةلَطرى بيرى ناسيؤناليزم بووة،هةلَطرى بيرى مؤديَرنيتة بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة با بلَيَن سنووردار بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة داخراو بووة.ئيَستة بير لةوة دةكةينةوة كة شتيَك بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة ،يان كؤمةلَىَ ئةفكار هةية بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،كؤمةلَىَ ئةفكارى شةفاف ،كؤمةلَىَ ئةفكار هةية ثيَت دةلَىَ ئيتر تةواو،ضيدى ذوورةكان دامةخةن،ضيدى شتةكان دامةخةن، شيعريش ئاوا دةروات . نةوعيَك لة شةفافيةت،نةوعيَك لة جةمال كة ثيَشتر بة جؤريَكىتر تةماشا دةكرا،بة برِواى من ئةو شيعرانةى هةتا دويَنىَ دةنووسران ئيَستةش بة هةمان شيَوة دةنووسرىَ.ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة . ئةو شيعرانةى كة ثيَيان واية كة رمووز بؤ داهاتوو دةنووسريَت ،ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة و بة جيدى موتاليعة بكةن ،خؤيان بخويَننةوة،ئةوانة تووشى ئيشكالى طةورة بوون ،رةنطة سةردةميَك بة سة رياندا تيَثةريَـت،ئةوانيش طويَيان ليَى نيية،ئةوة نةوعيَكة لة زةدة.

 

لة كوردستان بة هؤى راطةياندنيَكى ئةوتؤ كة سنوورةكان ثيَكيان هيَنا،نةمانتوانى ئاطادارى ثارضةكانى ديكةى كوردستان بين . كوردستانى ئيَران و كوردستانى ئيَراق ئيَستة نزيكتر لةوانى ديكةية،لة ئةدةبيات و بيروراي يةكترى جوان تيَدةطةن ،ئةوةش دةزانين كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى بارودؤخى خؤيةوة جؤريَكىتر لة بيركردنةوة و روانين و تيَطةيشتن واتة جيهان بينى هةية، بة ثيَضةوانةوةش ليَرةش بة جؤريَكىتر ،واتة ئةم دوو دنيا جياوازة ،دوو قؤناغى ئةدةبى – فيكرى دروست كردووة،تةنانةت لة شيَوةى نووسينشدا جياوازن...

عةبدولموتةليب عةبدولاَ: ئةو دوو جياوازيية بة تة سةورى من،لةوىَ تؤزىَ درةنطتر فةزاكة كراوة .ليَرة خاوةنى تةجرووبةيةك بوون ،ئةو تةجرووبةية جؤريَك لة عةبةسيةتى دروست كرد،جؤريَك لة بيَهوودةطى دروست كرد.لةو بةشةى كة ثيَى دةوترىَ ئيَراق ،تةجرووبةيةكى تالَ بوو،ض لة لايةن سةقافييةوة ض لة لايةن سياسيةوة ،ض لة لايةن ئابووريةوة ،و هةموو لايةنةكانى ديكةش.هةندىَ كةس لة بة دوابةدوا ضوون و هةمى خويَندنةوة و موتالاَ كردن خستةوة.بة برِواى من ئةطةر ئةو شتةى ثيَى دةوترىَ سةقافةت ،ئةو سةقافةتة ناسيؤناليزمى كوردى دروستى كرد.ضؤن كؤمةلَىَ خةونى بة ئينسان بة خشى،كؤمةلَىَ خةونى بة ئيَمة دا ،لة واقيعدا شتيَك نةبوو بة ناوى خةون،هةموو ثووض بوون،هةموو ليَدان بوو لة ئةويتر،ئةسلَةن شتيَك نةبوو بة ناوى مةحةبةت ،شتيَك نةبوو بة ناوى كوردايةتى، ئةو كوردايةتيةى كة ثيَيان دةكوشت ،بة تةئكيد ئةوانيش تةجرووبةى خؤيان هةية ،بةلاَم رةنطة كةمتر هاتبيَتة نيَو ذيانةوة .بةلاَم ليَرة ذيان وابوو،ذيانى لىَ تالَ كردين .ئةو بةشيَك لةو تالَكردنةى حةياتة،ئيتر تؤ تيَرِوانينت بؤ حةيات بؤئةدةب ،بؤ هةموو مةسةلةكانى حةيات دةطؤردريَت.ئةو يةك لة ئيشكالةكانة كة ئيَستة تووشى بووين .ئةوان رةنطة بة شةوق و زةوقيَكى جوانترةوةتةماشاىئةدةب و تةماشاى سةقافةت و فيكر و ئةنديَشة بكةن.ليَرة تؤزآ ئةو مةسايلة كالَ بوونةتةوة.

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من باوةرِ بةوة نييية كة شيعر تةنيا ستاتيكاية،تةنيا ضيَذ بيتن.من بيدايةت باسم كردلة ثشت شاعير،طةر سةقافةتيَكى طةورة،فيكريَكى طةورة ئيش نةكاتن،ئةو شاعيريَكة كة ماوةتةوة،بة جيَماوة.شاعيرى سةردةم ئةوشاعيرية كة بتوانىَ لة طةلَ فيكرى سةردةم برِوات،لة ئاستةكانى سةردةم بطات،بتوانىَفةزايةكى جؤراوجؤر لة ناوشيعردا دروست كات.

هاشم سةراج : جوانة ئةوةى عةبدلموتةليب باسى كرد،شيعر كة ثيَشتر باسمان كرد هةلَطرى كؤمةلَىَ بةطراوةندة لةوانةية بة حالةتيَكى خؤرِسكى،هةرِةمةكى بنووسريَـت،رستةى جوان بنووسيَ،بةلاَم ناتوانىَ تا ئاخر برِكات.لةشيعردا باسى دوو حالةتم كرد،بةهرة و خويَندنةوةىبةردةوام،بؤضوون و تيَرِامان و رؤياى شاعيرو ئةو طؤرِانكاريانةى بة سةريدا ديَـت،بةضركة،بة سةعات.لةوانةية تيَكستىَ بلاَوبكةيتةوة،مانطيَكىتر تةماشاى دةكةيت برِىَ شت ئيزافيية،برِىًَشت دةبىَ دةستكارى بكةيت.ئةو دووشتة بةردةوام لة طةلَ شاعيردا دةذيَتن.ئةطةر شاعير بةردةوام نةبيتن و لة طةلَ سةردةمى خؤى نةرِوات،ناتوانىَ ئةوتيَكستة جوانانة هةلَدا.يا شيَوازى خؤى بطؤرِيَت،شيَوازيش زؤر جار لة حالةتى طؤرِانداية،نة بة ئةنقةست ئةو شتةى باسمان كرد لة ناوخودةوة ديَـت،كة باس لةئيقاعى شيعر دةكةين ،تؤ ضؤن دةتوانى بةردى تيَكستىَ هةلَدةى.لةوانةية ئيقاع يان رستةيةكةى خويَنةر مةست كات،ئةو رستةية ثةيوةندى هةية بة هةلَقولاَنى يةكةم شيعرةوة،لة كويَوة ديَـت شيعر،مالارمة دةلَيَت"لةخوداوةندةوة ديَت".لة كويَوة ديَت؟ زؤر جار خؤشت دوضارى سةرسوورِى دةبيت.من زؤر جار شت دةنووسم " مايا"كةسةيرى دةكةم نازانم ضؤنم نووسيوة.ضؤن دةستم ثيَكرد و ضؤنيش تةواو بوو،شيعر خةونيَكة لاى من.

 

ئيَوة باوةرِتان بة ئيلهام هةية؟ ثيَيتان واية يةكةم ديَرِ كة شاعير دةينووسىَ ئيلهامة؟

هاشم سةراج: نة بة شيَوةى متافيزيكى،من كة تووشى حالةتى شيعرى دةبم هةست دةكةم دلَم هةلَدةقولَىَ،مةست دةبم،هؤشم لاى خؤم نيية،من حةتا شيَوازى بيركردنةوةم،جوولَة و حةرةكةتةكانم دةطؤرِدريَن.بضينةوة سةر ثرسيارةكة،من ثيَمواية بةرادةرانى رؤذهةلَات دةبىَ بةرلة ئيَمة شتى تازةتر بلَيَن،بؤ؟ لة بةرئةوة ئةوان فارسىزان و كؤمةلَىَ شاعيرى طةورةي فارسيان لةبةر دةستداية،وةكو :"سؤهراب،ئةو عارفة طةورية"كابرايةكى نيطاركيَش كة جانتاكةى هةلَدةطرىَ و بةرةو دؤنايدؤن و بةرةو دنياى شيعر و رؤذانة هةموو شتىَ دةكات بة شيعر.لةويَوة بة راى من ئةوان درةنط هاتن،هةرضةندة من تيَكستى جوانى ئةويَم لةبةر دةستدا نييةو نةمبينيوة، بةتايبةت ئةو جيلةى كة ئيَستا هةية،طةنجةكان،بة نيسبةت ئةو شتانةى كة من خيويَندوومةتةوة،هةولَى ضاك هةية.ئةوةى باسى قالَييةكة دةكات(رةزا عةليثوور)،ئةمة لة وانةية من ناوى بنيَم زبانيَكى حةلةزوونى،كة ويَنةكان دةورى دةدةن،بىَ ئةوةى زبان دابثضرِىَ.ثاشان(شينترين بةتالَ)يونس رةزايي،هةولَى جوانى تيَداية،يةعنى هةست دةكةى شيعرييةتى تيَداية،ئةوانةى ئةو كردةى ئةنجام دةدةن ساحيَب بةهرةن،ئةوان دةتوانن خودى خؤيان بنووسنةوة،دلَى خؤيان بنووسنةوة.من باوةرِم بةوة هةية كة مرؤظ دةبىَ فةردانيةتى خؤى بنووسيَتةوة.بويَرى خودى خؤت بنووسيةوة.ئةوكاتةى كة ئافرةتيَكى رؤمانى لاى دةستة خوشكةكانى باسى ثانثانؤكىَ دةكات.بؤ نموونة بودليَر كؤمةلَىَ حالةتى واى هةية،كاتىَ كة محاكمة دةكرىَ،ئةحمةدى مةلا،كة لةم ئاخرةدا لة سةرى شتيَكى بة ترس و لةرزةوة تةرجةمة كرد.كة ئةو حالةتانة ليَدانى مؤرالَة  ئةوة بةشيَكة لة ذيان.كة واتة شيعر نزيكبوونةوةية لة خةتةرناكى،لة ترادسيَؤن و لة مؤرالَ،ضؤن دةتوانى ئةو جورئةتة بكةيت،يا لةسةر سنوورةكان دايبةزيَنى،ئةوة بةشيَكة لة شيعرو تيَكةلَة بة حالَةتى ستاتيكا،ئةو تيَكستة ضيَذى هةية،ئةوةش ثةيوةستة بةوحالةتة ئيَرؤتيكانة،ئةوةى كة بارت باسى دةكات.ضؤن دةبنة ماسك يان ضؤن دةبنة بوقا لة ذيَر زباندا،ئةوانة كؤمةلَىَ ضيَذ دةبةخشن بة خويَنةر.ئيَستةش من باسى تيَكستى كراوة دةكةم،كة خةتةرناكترين تيَكستة.كة هةلَطرى كؤمةلَىَ ئاماذةى نةوتراوةلة ذيَر زبان،هةر ئةوةش ثةيوةستة بةوئالَؤزيةى كةباسمان كرد.شيعرى كوردى بة طشتى،لة ذيَر حالةتيَكى ترادسيَؤنى غةريب دةنووسرىَ.بويَرى و جورئةتى زؤركةمى تيَداية،ثؤلين دةكرىَ،شيعر هةية ناسيَؤناليزم،شاعير هةية هةموو ذيانى خؤى تةرخان كردووة بؤ مةسايلى قةومى،شاعير هةية هةموو نووسينةكانى تةرخان كردووة بؤ جوانى ئافرةت،شاعير هةية جوانى دةنووسىَ بة شمولى.بةلاَم ليَرة ئةوةى دةنطى نةيةتةوة،ئةوتيَكستة،ئةوتيَكست شمولى و طةورانة،كة شاعير توانيوةيةتى موخةيلى بيروخةيالَى خؤى بةو بةطراوةندة قورسةوة كة هةيةتى بةو جيهانبينيةى كة سةيرى دنيا دةكات،ضؤن مامةلَة لة طةلَ برِىَ توخم هةية كة ثةيوةستن بة خودى ذيانةوة،لة مةرطةوة بطرة،لة سيَكسةوة بطرة،لة ئةشقةوة بطرة،بىَ ثةروا شتةكان هةلَدةداتةوة و دةروات.ئةوة خويَنةر هةلَيدةدات،لةوانةية خويَنةريَك ليَرة نيَضيرى بكات،دةستطيرى بكات.يان خويَنةريَك لة كوردستانى رؤذهةلاَتةوة،يةك لة فةرةنسةوة،يةك لةئيسثانياوة،دةيخويَنيَتةوة،ئةمة دةبيَتة تيَكستيَكى كؤضةر،كة كؤض دةكات،ئيدى تيَكةلَ بة عالةمى تةماس دةبيَت،ديَتةوة ناوشيعر،ديَتةوة ناودنيا.ئيَستا ضةندين برِطةى رامبؤ هةية،ضةندين برِطةى ئيلؤت هةية،ضةندين برِطةى سةندؤثيَرى هةية،بىَ  ئةوةى ئيَمة بزانين وةكو ميتؤد هاتوةتة نيَو شيعرى دنيا،لة بةر ئةوة بةشيَكى زيندووى جةمالىو ستاتيكايين.بؤ نموونة لاى عةرةب ديتومة،عةبدولوةهاب بةياتى دةلَىَ: فواد ئةى رووبارى رةعد بوةستة تا من قةسيدةكةم تةواو دةكةم.عةبدولوةهاب بةياتى لة بةر ئةوةى ضيَذى لىَ وةرطرتووة،ئاطاى لة لىَ نةبووة،بووة بة بةشيَك لة خود،ئةوة ناكةويَتة قالبى دزى،بةراى من ضيَذيك هةية كة تيَكةلَ بة رؤحى تؤ دةبيتن ودواية بة شيَويةكىتر دةرى دةبرِى.

 

ئةمن ثيَمواية ئةوجؤرة تيَكةلَبوونة،جؤريَكة لة تةناسؤخ(دؤنايدؤن)،دؤنايدؤنيَكى رؤحى..

هاشم سةراج: دؤنايدؤن،تةناسؤخ،جوانة كاك فةرزين جوانة.هةموو رؤحيَكى جوان تيَكةلَ بة رؤحى من دةبىَ،بىَ ئةوةى بةخؤم بزانم،بىَ ئةوةى هةستى ثيَبكةم تيَكةلَ بة ناخودئاطاى من دةبىَ،تيَكةلَ بة ذيانم دةبىَ،ئةم تيَكةلَبوونة بةئةنقةست نيية،ئةدةب حالةتيَكى غةريب دروست دةكات،بىَ ئةوةى تؤ ئاطات ليَى بيَت ضيَذ لة هةموو تيَكستةكان وةردةطرى و هةموو تيَكستىَ بة هى خؤت دةزانى.

 

 

يونط دةلَىَ: شاعير ناخودئاطاى كؤمةلَطاية.منيش باوةرِم بةوة هةية،ئيَوة ضى؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من واى نابينم،ضؤن ئيَستا شتيَك هةية بةناوى فةردانيةت،مةرج نيية تؤهةميشة بؤ كؤمةلَطا بطةريَتةوة،ئةو دوو وشةية دوو مةسةلةى لة يةك جياوازن.لةثشت هةريةك لةو مةفهوومانة فيكريَك هةية،ئةو دوو فيكرة لة تةتةورى يةكتريةوة هاتووة،ئةوةى باسى دةكةن سةردةميَكى بةسةر ضوو.

 

بابضينة سةر باسيَكتر و باسةكةمان كؤتايي بيَنين..

ئةطةر تةماشاى جيرانةكانمان بةتايبةت و جيهان بةطشتى،تيَدةطةين نةك هةر لة ئةدبياتدا،بةلَكو لة هونةرةكانى ديكةشدا،رةوتى جؤراوجؤر هاتنة ئاراوة،تةنانةت لة نيَو عةرةبةكان و فارسةكانيشدا..مةبةستم شةثؤلة،بؤ نموونة لةنيَو شيعرى ئيَستةدا و دةهةى رابوردوودا شاعيريَك وةك يةدوللا رؤيايى و سؤهراب و شاملو و فروغ و..ئةمانة هةريةك توانيان بة جؤرىَ شةثؤل دروست كةن و زؤر كةس بة دووى خؤيدا راكيَشىَ و كاريطةريَتى زؤر بخةنة سةر ئةدةبياتى فارس.بؤ ئيَمةى كورد نةمانتوانى لة شيعر و ضيرؤك و هونةرةكانىتردا شةثؤل دروست بكةين ؟ئةطةريش هةبووبيَت بؤ طرنطايةتى ثيَنةدران و دواى ماوةيةك كؤتايى ثىَ هاتووة و نةيانتوانيووة بضنة نيَو ميَذووى ئةدةبياتى كورديةوة؟

هاشم سةراج : شةثؤلى شيعرى كةئيَمة ثيَى دةلَيَين ريَباز،قوتابخانة،زياتر لة ئورووثاوة هاتووة.من بؤ خؤم برِىَ شتم لةوانة تا رادةىَ خويَندوةتةوة.بؤ نموونة،دادا،كريستانى تيَداية،كةكابرايةكى توورِة بوو،لةو كةسايةتية غةريبانة بوو،كة كؤمةلَىَ شتى داوة،دا،يانى كؤمةلَىَ ئةزموون،دادايسم،كؤمةلَىَ ئةزموونى هةبوو كة بة شيَوةى ميكانيكى لة سةر لاثةرِةكان دةيانووسى،لةتيان دةكرد و كؤلاجيان ثىَ درووست دةكرد.يان،باسى سووريالةكان بكةين كة يةك لةوانة بريتى بوو كة كؤمةلَىَ شاعيرى لة دةورى خؤى كؤ كردوة.ثاشان رةمزيةكان،سةمبوليكةكان،كةمن حةزم زؤر ليَيةتى.ئةوانة هةموو لاى من كؤمةلَىَ كةرةسةن،هةموو شةثؤلةكانى ئةدةبياتى كوردى،موستةقبةلةكان،لة دنياى دةرةوة شتيان دةكرد.لةدةرةوةى ئةدةب،ئايندة سازةكانى ئيتالى كة مةسةلةن ،شانؤطةريةكيان دةكرد،دةيانهيَشت تةعليمى جمهور بكةن،ئةم هةموو شةثؤل و قوتابخانة كة لة ئورووثا دروست بوون،هةموو كؤمةلَىَ شتى تايبةت بة خؤي تيَدا بوو. .ضيان داوة؟كؤمةلَىَ كةرةستةى نووسين.ئيَستة بؤ لة ناوكوردستاندا دروست نةبوو؟تؤ بير بكةوة ضؤن دةتوانى ئةو ريَبازانة دروست بكةيت لة ناوكؤمةلَطايةك،ئيَمة بمانةوىَ يان نة،لةناوكؤمةلَطايةكى زراعين.كىَ دةويَرىَ باسى شتيتر بكات.كةسيَكيش نيية بانطيان كات و لة سةرميَزىَ بلَىَ وةرة بةشدار بة لةطةلَما.بةراستى كةس لة ئيَمة تيَناطات. كاتى خؤى ريَبازىَ دروست بوو كة ثيَى دةوترا"روانطة".بةراي من كؤمةلَىَ كةس كة لة دةورى بوون توانيان هةندىَ كار بكةن.بةلاَم كاركردى عةرةبيان بة سةرةوة بوو،كة كاريطةريَتى شيعرةكانى 69 بوون.ئةوانيش،عةرةبةكان،ريَك شتة سوورياليةكانيان طؤاستبوةوة.روانطة 3 ذمارةى بلاَوكراوة.كىَ لةوانة ماون؟ جةمال شارباذيَرى،شيَركؤبيَكةس،حسين عارف،كاكة مةم بؤتانى،غةفور ميرزا كةريم.لةم دوايانةشدا "ويَران"ى د.فةرهاد ثيربالَ.ئةوةى راستى بيَت لة طةلَ طةرِانةوةى د.فةرهاد ثيربالَ لة فةرةنسة و دةركردنى طؤظارى"ويَران" دةتوانين وةك شةثؤليَكى فؤرماليستى و بايةخدان بة فؤرم و تةكنيكى نويَى شيعرى،جؤريَك لة بةردةوامى بة خؤى بةخشى.ضونكة ويَران توانى سووديَكى زؤر لة ئيماذ و شةثؤلة جياجياكانى ئةدةبى فةرةنسة و بطرةجيهان وةربطرىَ،كة رؤلَى طرنطيشى لة بوارى ويَران و ويَران كردندا بؤ خودى فةرهاد ثيربالَ دةطةريَتةوة.هةروةها بايةخدان بة طةمةى زبان و هةلَدانى رستةو دةستةواذةى شيعرى بة نةسق و بونيادى نوىَ.

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 22 Jan 2006 ساعت 4:43 PM |
 ئوستوورة و موَسيقا

                                    ئوستوورة و موَسيقا

                                                                                 كلود لوي ئيستراوس

                                                                                             و/ فةرزين

لة ثيَشةكىئةم كتيَبانةداHomme nu, le cruet le cuit. my thologiq ues  لة مةرِ ثةيوةندى نيوان ئوستوورة و مؤسيقا برِىَ شتم نووسيبوو ، ئةمة بوو بة هؤى نارِةزايى و بة هةلَة لة مةبةستةكةم تيَطةيشتن . ثيَيان وابوو لة خؤمةوة دةرم هيَناوة. لة ولَاتانى بريتانيا و بطرة فةرةنسةش هةر وايان دةزانى.بة ثيَضةوانةوة من وا بير دةكةمةوة كة نةك هةر ثةيوةنديان ثيَكةوة هةية ، بةلَكو ثةيوةندييكى دوو لايةنةشيان هةية.يةكةميان ثةيوةندى ليَكضوون و ئةوى كةشيان ثةيوةندى نزيكايةتى، ضييةتى هةردووشيان هةر يةك شتن .ئةو شتةى كة يةكةم جار بيرم بؤى ضوو ،ثةيوةندى ليَكضوون بوو. ئةمرَؤ مةبةستةكةم روون دةكةمةوة:

دةربارةى ليَكضوون ئةوةم دةزانى طةر بمانةوةىَ لة ثارضة مؤسيقايةكى partition    musicale  بة شيَوةيةكى بةردةوام حالَى بين ، ئوستوورةش هةر واية.طةر ئوستوورة وةك رؤمان يان وتاريَكى رؤذنامة بخويَنينةوة ، واتة بطؤرِدريَـت، ديَرِ بة ديَرِ و لة ضةثةوة بؤ راست ، وةرِز دةبين و تيَى ناطةين ،.بؤ وةى كة دةبىَ بة شيَوةيةكى طشتى تيَبطةين.با ئةوةش بزانين مانا و حالَى بوون لة دريَذى و بةرزى كارةساتةكةدا نيية ، بةلَكوو تيَطةيشتنى لة كؤى كارةساتةكةداية ، تةنانةت ئةطةر ثشت سةر يةك نةيةن .

كةوابوو ئوستوورة دةبىَ وةك ثارضة مؤسيقايةكى ئؤركيَسترا بيخويَنيتةوة، دةبىَ وةك لاثةرِةيةكى نؤتى مؤسيقى ليَى تيَبطةين .ئةوةى كة لة سةر هةلَطرى يةكةم لاثةرِةدا نووسراوة ، بة خويَندنةوةى ئةو توخمانةية كة لة ذيَرةوة هاتوون ، هةلَطرى دوو و سيَش ئامادةية .واتة نةتةنيا دةبىَ لة ضةثةوة بؤ راست بخويَندريَتةوة بةلَكو دةبىَ بة شيَوةى ئاسؤيى و ئةستوونيش بخويَندريَتةوة . ئةم دياردةية ضؤن و بؤ ضى ثيَك هات ؟ من ثيَمواية لايةنى دووهةم ثيَويست بوو،  واتة نزيكايةتى . لة واقيعدا ئةمة كاتيَك دروست بوو كة ئؤستوورة بة تةواوةتى لة بةين نةضبوو ، بةلَكوو لة ئةنديَشةى رؤذئاواييةكاندا ثلةيةك هاتة خوارةوة و بوو بة ثلة دوو . واتة لة سةدةى رؤنسانسدا ئوستوورة جيَطةى خؤى دا بة رؤمان .هةر لةم سةدةدا بوو كة نموونةطةلى طةورةى مؤسيقا نزيكايةتى كرد لة رةوتةكانى سةدةى هةذدة و نؤزدة .

لةم ثيَشةكيةدا ، مؤسيقا بيضمة سوننةتيةكةى ويَلَ كردووة و كاردانةوةيةكى عةقلَانى و سؤزدارى ثةيدا كردووة . ئوستوورةش لة هةمان كاتدا ، هةمان كاردانةوةى بووة.هةلَبةت دةبىَ مةبةستم لة مؤسيقا روون بكةمةوة، ئةو مؤسيقايةى كة جيَطةى كاردانةوةى عةقلاَنى ئوستوورةى طرتوةتةوة ، ئةو مؤسيقايةية كة لة سةدةى حةظدةدا بة بةرهةمةكانى فرسكؤبالَدى fresco baldi  و لة سةدةى هةذدةدا بة باخ دةستى ثيَكرد .هةر ئةو مؤسيقاية كة بة مووزار و بيَتؤظيَن و واطنيَر لة سةدةى هةذدة و نؤزدةدا طةيشتة ئاخرين ثلةى جوانى و ثووختى .

بؤ وةى مةبةستةكةم روونتر بيَت نموونةيةك لة ئؤثيَراي ضوارةمى واطنيَر ديَنمةوة:

ئةويش نموونةى ring (ئةنطوستيلة) ية . يةكىَ لة طةورةترين دةستكةوتةكانى ئةم ئؤثيَراية  ضاوثؤشى كردن لة عشقة. كاتىَ كضةكانى ضؤمى رةن ئالبيَريخ alberich ئاطادار دةكةنةوة كة بؤ بة دةستهيَنانى ئالَتوون دةبىَ لة ئةشقى ئينسانى ببوورىَ ، لةواقيعدا ئةمة ثةياميَك لة خؤ دةطرىَ ، كاتىَ كة ئالبيَريخ دةلَىَ من ئالَتوون بة دةست دةهيَنم ، واتة عةشقى ويَلَ كردووة.ئةوةى كة روون و ئاشكراية ماناى ئةدةبيةكةيةتى كة ئاطامان دةكاتةوة ئالبيَريخ خةريكة عةشقةكةى لة كيس دةضىَ .

ماناى دووهةمى لة والكيَرى دا la waklkyri) (لة كاتيَكى سةرسوورِهيَنةردا ثيَك ديَت ، كاتىَ كة زيطمؤند siegmund)) زانيويةتى كة براى زيطلين دة( sieglid).بةلاَم درةنطة ، ئةو عاشقة و خةريكة زينا دةكات . لةو كاتةدا زيطموند شمشيَريَك لة تةنةى داريَك دةرديَنىَ ، ثاشان مؤسيقايةك دةبيسترىَ كة دؤرِاندنى عةشقيَك راظة دةكات .زيطمؤند ثشت لة عةشق ناكات بةلَكو بؤ يةكةم جار تامى عةشق دةضيَذىَ .

ماناى سيَهةمى لة ثةردةى سيَيةمى والكيَرى دووثات دةبيَتةوة. ووتان ( wotan)شاى خودايان كضةكةى برؤنهيلدة  (brunhilde) دةكاتة خةونيَكى سيَحراوييةوة، بازنةيةك لة ئاطر بة دةوريدا دةكيَشىَ ، هةلَبةت دةكرىَ بليَين ووتان لة عةشقى كضةكةى دةست هةلَدةطرىَ ، بةلاَم ئيَمة قةناعةت بةوة ناكةين .

ئةمة دةقاودةق لة ئوستوورةكاندا دةيبينين،واتة مانايةك كة لة سىَ كاتى جياوازدا و بة دريَذايى ضيرؤكةكة ديَتة ئاراوة.يةك جار لة سةرةتادا، يةك جار لة نيَوةندةوة، يةك جاريش لةكؤتاييدا.

هةلَبةت ئةطةر نموونةكان بةراورد بكةين لة طةلَ ئؤثيَراكانى يةكةم و دووةمى ring .من دةمةوةىَ نيشانى دةم تةنيا ريَطةيةك بؤ تيَطةيشتن لةمانة ئةوةية كة هةرسىَ ثيَكةوة ضاو ليَبكةين و بيانخةينة خانةيةكةوة، تاوةكو بزانين ئايا دةتوانين وةك كاريَكى سةربةخؤ خويَندنةوةمان لة سةرى بيَت؟

ئةو خةزينة ئالَتوونة كة لة قوولاَيى ضؤمى رةن داية و ئةو شمشيَرةى كة لة ناو دارة ئةفسووناويةكةى ذيان نوستووة و ئةو ذنة(برونهيلدة)كة ئاطر ثاسةوانيةتى ، مانا و ضةمكةكةى ئاواية: خةزيَنة و شمشيَر و ذن تةنيا يةك شت نين .ئالَتوون شتيَكة بؤ طةيشتن بة دةسةلاَت ، شمشيَر كةرةسةيةكة بؤ بةدةستهيَنانى ذن و سةربةستى ، ئاويَتةبوونى ئةم سىَ واتاية ضاكترين راظةية بؤ ئةوةى لة كؤتايى شامطاى خودايان بة دةستى برونهيلدة ئالَتوونةكة دةطةريَتةوة بؤ ضؤمى رةن ، كةواية ئةم دوانة لة روانطةى جؤراو جؤرةوة يةك شت نيشان ئةدةن .ئةم مانايةش ثيَويستة ، بؤ نموونة : هةر ضةندة ئالبيَريخ عةشقةكةى لة دةست دةضىَ بةلاَم دةتوانىَ بة بةرةكةتى ئالَتوونةكةوة دلَى ذنيَك بة دةست بيَنىَ كة دايكى مندالَةكةى ( هاطن ) ة .زيطمؤنديش بة هؤى سامانى شمشيَرةكةوة دةبيَتة خاوةنى كورِىَ بة ناوى زيطفريَد. لة مانا و راظة كردنى ئةمانةدا شتيَك بةر ضاو ناكةويَت ، ئةويش ئةوةية كة نزيكايةتى رةطةزى لة بةينى هاطن و خاين لة طةلَ زيطفريَد و قارةمانةكةدا نابينرىَ . ئةم نموونانة بةسن بؤ ءةى بلَيَين جؤرى شيكردنةوةى ئووستوورة و مؤسيقا لة يةك دةضن .لة كاتى بيستنى مووسيقيدا شتيَك دةبيستين كة لة شويَنيََكةوة دةستثيَدةكا و لة جيَطةيةكدا كؤتايى ثيَديَت .بؤ نموونة سةمفؤنيا: سةرةتا ، ناوةند،كؤتايى هةية. طةر كات بة كات نةتوانى ئةو دةنطةى كة دةيبيستى لة طةلَ كاتى دوايى و كاتى ثيَشوودا تيَكةلَى كةيت و سةرنجى بؤ رانةكيَشى ئةوة ناتوانى ليَى حالَى بيت ، ضيَذى ليَوةر ناطرى. ياسايةك لة مؤسيقادا هةية بة ناوى "مانا و طؤرِينى مانا "(themes et variations)  طةر لة طؤرِانى مانايةكدا، ماناكةى ثيَشةوةت لة بير بميَنىَ ئةوة دةتوانى لة ثارضة مؤسيقايةك تيَبطةيت . بةم شيَوةية زةينى وةرطرى مؤسيقا يا ئؤستوورة دووبارة سازى دةكات ، ئةم دووبارة سازيية لة هةر دوو زةمينةكةدا ، وتةزاى ليَكضوون نيية ، بةلَكو مووسيقى بة ئافرِاندنى بيضم و وينةى تازة ، تةنيا ئةو بنةماية دةدؤزيَتةوة كة لةوة ثيَش لة ذيَر دةسةلاَتى ئؤستوورةدا بووة.وةك فؤط (fugue) كة لة كاتى باخ دا بيضمى طرت . بة شيَوةيةكى سةرسوورِ هيَنةر لة ئؤستوورةدا ، دوو كةسايةتى ، دوو طرووثى كةسايةتى، لة دذايةتى يةكدان .بؤ نموونة دةتوانين يةكيان بة ضاك و يةكيان بة خراث دانيَين ، هةرضةندة حةول دةدةين مةسةلةكة سادة بكةينةوة.

ضيرؤكى ئؤستوورة ، ضيرؤكى دةستةوطرووثيَكن كة دةيانةوىَ لة دةستى طرووثيَكى ديكة خؤ رزطار بكةن. طرووثيَ ، طرووثيَكى ديكة راودةنىَ و زةرةرى ثيَدةطةيةنيَت ، جاربةجارىَ طرووثى (A) دةطات بة طرووثى (B) و جاريَكيش طرووثى (B) هةلَديَت و ئةمةش بة شيَوةى "فؤط"ة.لة زبانى فةرةنسى دا بةم جؤرة ثرسيار و وةلاَمدانةوة دةلَيَن ( le sujet et la reponse).

بارودؤخى بةرانبةر واتة دذ(antithese)يا وةرطيَرِان و بة دةنط كردنى، لة تةواوى ضيرؤكةكةدا دريَذةى هةية تاكو دةطاتة ئةو رادةى كة دوو طرووثةكة تيَكةلَ بة يةكدى دةبن و ئةم شيَوةش بةرانبةرة لة طةلَ (strette) لة فؤط دا ، واتة بةشيَكة ثيَش لة ئةنجام ديَت . لةو بةشةدا مانا سةرةكيةكانى فؤط زؤر دةبن و لة سةر يةك كؤ دةبنةوة ، لة كؤتاييدا بة شةرِ و ثيَكدادانيان  تةواو دةبىَ و بةم جؤرة ئةو دوو بنةما سةرةكية لة تةواو ئؤستوورةدا كة لة شةرِ ثيَكدادان ، دةطةنة يةك . ئةم شةرِانة رةنطة شةرِيَك بيَت لة نيَوان هيَزة سرووشتيةكان يا ثةرِ سرووشتيةكان، وةكو ئاسمان و زةوى ، خؤر و هيَزى ذيَر زةمينى . ئةم رةها بوونة بريتية لة ئاويَتة بوونى دوو ئةسلَى دذ بة يةك كة لة بةرزى و نزمى (accords) ةكةدا ثيَك ديَت . ئؤستوورةش بة يةك طةياندنى دوو سنوورى دذ بة يةكة.هةروةها دةتوانرىَ روون بكردريَتةوة كة ئوستوورة يان طرووثىَ لة ئوستوورة ، بنةمايةكي وةكو ، سؤنات ، سةمفؤني ، رؤندؤ ، تووكاتا، يا هةر بيضميَكيتر لةو ضةشنةيان هةية كة بة شيَوةيةكى ناخودئاطا لة ئؤستوورة وةرى طرتووة . با ضيرؤكيَكتان بؤ بطيَرِمةوة، كاتىَ كة كتيَبى "ثوختة و ناثوختة"م دةنووسى ، ويستم بةشةكانى بة شيَوةيةكى مؤسيقايى داريَذم ، واتة بةشيَكى ناو بنيَم سؤنات و بةشيَكيترى رؤندؤ... طةيشتمة ئوستوورةيةك كة نةمتوانى لة بنةماكةى حالَي بم و بيضمة مؤسيقاكةى بؤ داريَذم . ناضار ثةنام بردة بةر دؤستيَكى ئاهةنطساز . لةثيَشدا داستانةكةم بؤ طيَرٍايةوة و ثيَمكوت : دوو ضيرؤكى جياوازة، بةرةبةرة تةشةنة دةكةنة نيَو يةك و لة ئاكامدا تيَكةلَى يةكترى دةبن . تؤ بةو جؤرة مؤسيقاية كة وةها بنةمايةكى هةبىَ ضى ثيَدةلَيَى؟ كوتى تا ئةو جيَطةى من ئاطادارم شتيَكى وا لة مؤسيقادا نيية . دواي ضةند حةفتة ثارضةمؤسيقايةكى بؤ ناردم كة بنةماى هةمان ئوستوورةى تيَدابوو. بةراوردكردنى زبان و مؤسيقا ، وةك مؤسيقا و ئوستوورة سةرنج راكيَشة. بؤ نموونة زبانناسةكانى هاوضةرخ لة سةر ئةو باوةرِةن كة توخمى بنةرِةتى زبان، بريتية لة فؤنؤتيك (phoneme)  واتة ئةو دةنطانةى كة ئيَمة بة شيَوةيةكى ناشيرين بة ثيت نيشانى ئةدةين ، كة بة تةنيا واتايةكيان نية، بةلاَم بة تيَكةلَ كردنيان مانا دةبةخشن . دةتوانين بلَيَين نؤتةكانى مؤسيقاش هةر وان . يةك نؤتى : لا- سى- دؤ - رىَ ... بة تةنيا واتايةكيان نيية، بةلاَم كاتىَ تيَكةلَ دةبن، دةبن بة مؤسيقا . طةر لة زباندا فؤنؤتيك توخمى بنةرِةتية ، لة مؤسيقاشدا توخمى بنةرِةتى هةية كة رةنطة بة فةرةنسى ثيَى بلَيَين (soneme) و بة ئينطليزيش (toneme). بة هةر حالَ بةينى ئةم دوانة ليَكضوون زؤرة. لة ثلةيةكى سةرترةوة فؤنتةكان لة طةلَ يةكدى تيَكةلَ دةبن و وشة دروست دةكةن و لة ئاويَتةكردنى وشةكان رستة ثيَك ديَت . بةلاَم لة مؤسيقيدا وشة نيية ، بؤوةى كة توخمة ماديةكان واتة نؤتةكان ثيَكةوة تيَكةلَ دةبن و "رستة" و ميلؤدي (melodie) دروست دةبىَ . كةوابو لة زباندا سىَ ثلةى تايبةت و ديار هةن كة بريتية لة : فؤنؤتيكة تيَكةلَبووةكان، وشة و لة وشةكانيش رستة دروست دةبىَ. بةلاَم طةر لة مؤسيقيدا نؤت شتيَكة وةك فؤنؤتيك ، ثلةي وشةسازى بؤ نيية، بةلَكو لة فؤنؤتيكةوة(نؤت) راستةوخؤ بة رستة دةطةين .

دةتوانين ئوستوورة لةطةلَ زبان و مؤسيقيدا بةراورد بكةين .بةو جياوازيةوة كة لة ئوستوورةدا فؤنؤتيك (واج) بوونى نيية و سادةترين توخمى وشةن ، بةومةرجةى كةزبان وةك نموونةيةكى بالاَ و بةراوردى (paradigme) لةبةرضاو بطرين ، وةك : واج ، وشة، رستة. لة مؤسيقدا بةرانبةر بة واج ،رستة هةية.بةلاَم شتيَك بةناوى وشة نيية. لة ئوستوورةدا بةرانبةر بة وشة ، رستة هةية، بةلاَم واج نيية. كةوابوو هةر دوو بابتةكة يةك توخميان كةمة.

تيَطةيشتن لة ثةيوةندى زبان و ئوستوورة و مؤسيقا ، تةنيا بة ئةسلَ و نةسلَ و زبان ثيَك ديَت .واتة ئوستوورة و مؤسيقى لة زبانةوة سةرضاوة دةطرىَ.بةلاَم لة دوو شويَنى جياوازدا طةشة دةستيَنن، مؤسيقى دةنط دةكات بة ئؤبذة ، دةنطيش لة زباندا هةية، ئوستوورة ،مانا(aspect sens)  دةبةخشىَ، ئةويش هةر لة زباندا هةية.

فردينان دؤسؤسؤر(Ferdinand de saussure) ،سةلماندى كة زبان دوو دةظةرى جيا نةكراوى هةية،روالَةت و مانا.هاورِيَم رؤمةن ياكؤبسيَن كة كتيَبيَكى بة ناوى (روالَةت و مانا)كة دوو شيَوةى جياوازن،بلاَوى كردوةتةوة.لةلايةكةوة دةنط هةية،لةلايةكى ديكةوة هيض مانايةكى بىَ دةنط لةدةرةوةى ئةو دةظةرةدا نيية.لة مؤسيقادا،دةظةرى دةنط بةرزترةلةئوستوورة و دةظةرى مانايى.لةتافى مندالَيمدا حةزم دةكرد ئاهةنطساز بووماية يان لانى كةم رابةرى ئؤركيسترا.ئةو كات حةولم دا ئؤثيَرايةكى خؤم، كة ئؤثيَرانامةكةى خؤم نوسيبووم و تةواوى كارةكانى بؤ خؤم سازم كردبوو،ئاهةنط دروست بكةم،بةلاَم نةمتوانى ضؤن ميَشكم شتيَكى كةم بوو.

بةرِاي من تةنيا مؤسيقى و ريازى(ماتماتيك) دةتوانن ببنة دايكى كةرةسةى كاتى طونجاو. لة بيرمة سةردةمانى شةرِ كة ثةنابةر بووم،رؤذىَ لة نيويَورك لة طةلَ داريوس ميلو شامم دةخوارد،ليَم ثرسى: كةى دةتزاى دةبية ئاهةنطساز؟ وةلاَمى دامةوة، دةورانى مندالَى كة دةضووة خةو جؤرىَ لة مؤسيقاى دةبيست كة هيض ثةيوةنديَكى لة طةلَ ئةو جؤرة مؤسيقاية نةبوو كة باو بوو.دواتر تيَطةيشت ئةو مؤسيقاية، مؤسيقايةك بوو كة ئيَستة خؤى ليَدةدات و تايبةتة بة خؤى.من بيرم لةوة دةكردةوة كة مؤسيقى و ئوستوورة دوو دةستة خوشكى زبانن.هةر كام لة شويَنى خؤيةوة دةروات.هةرضؤن لة ئوستوورة دا كةسىَ بةرةو باكور دةضيَت و يةكىَ بةرةو باشوور و ئيدى يةكتري هةرطيز نابيننةوة. ئةطةر نةمتوانى بة دةنط ئاهةنط دروست بكةم رةنطة بتوانم لانى كةم بة مانا تةسنيخى بكةم.

ئةو هاوسةنطيةى كة من دامناوة،تا ئةو جيَطةى كةئاطادارم تةنيا لةمةرِ مؤسيقاى رؤذئاوادا كةلةم ضةند سةدةى دواييدا طةشةيان كردووة،دةخويَنمةوة.بةلاَم ئةمرِؤ شاهيدى شتيَكين كة لةو دةضىَ.ئةو كاتةى ئوستوورة خةريك بوو لة ناو دةضوو،رؤمان جيَطةى طرتةوة.ئةمرِؤكةش رؤمان خةريكة لة بةين دةضىَ و رةنطة ئةو شتةى لة سةدةى هةذدةهةمدا روويدا،واتة بنةماى مؤسيقى و كاردانةوةى ئوستوورةى كرد بة هى خؤى. رةنطة مؤسيقايةك كة ناسراوة بة(seriel) رؤمان وةك ذانريَكى ئةدةبى بخاتة نيَو جانتاكةى خؤيةوة.

 

 

 

سةرضاوة:

جهان اسطوره شناسی:(مجموعه مقالات)

                  و/ جلال ستاری

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 22 Jan 2006 ساعت 4:31 PM |
 

ريكؤر و هيَرمينؤتيك

            جيانى ظاتيمؤ

و/ فةرزين

سةردةمى ئيَمة، سةردةمى تةئويلة، ئةم وتةى ظاتيمؤ رةنطة تاريفيَكى لةرِادة بةدةر بيَت، ب

ةلآم طةشةكردنى زانستى هيَرمينؤتيك لةم دوو سةدةى دواييدا دةيسةلميَنيَت كة: "تةئويل ضؤن بوو بة بابةتيَكى تةئويلى" . لةسةدةى نؤزدةهةمدا نيضة رايطةياند "تيَطةيشتن ئيدى ئاسان نيية" وة هةر رؤحيَك، جيهانيَكى ديكةية. هةر رؤحيَك، رؤحيَكى ديكة، "دنيايةكى ترة،. نيضة ثيَشةنط بوو بؤ ناساندنى "ئةوى دى" و "جياوازى" ئةو. بةلآم نيضة بةوةوة نةوةستا كة بتوانآ تيَطةيشتن لةوى دى، بكات بة بابةتيَكى مرؤظايةتى، ئةو رايطةياند، ئةو شتةى كةمرؤظ لةضاكةو خراثة (اخلاق) هيض ثةيوةندى بةسةر شتةكانةوة نيية. ضون شتيَك بةناوى مةسةلةى ئةخلاق بوونى نيية، تةنيا راظةو تةئويلى ئةخلاقيةكة بوونيان هةية. نيضة لةمةعريفةناسى خؤيدا طةيشتة ئةو رادةية كة رايطةياند، تةواوى زانستى ئيَمة تةئويلة، ئيَستا ضةند كةسيَك هةن كةزانيويانة، زانستى تةجروبى"يش وةكو فيزيكء ئةستيَرةناسى لةدةرةوةى تةئويل ناتوانآ بوونى هةبآ. كةوا بوو نيضة تةئويلى كرد بةبابةتيَك بؤ بوون ناسىء وجود.

بةرلةوةى نيضة ئةم باسة بيَنيَتة ئاراوة، ئةم رةوتة، تةكنيك يان هونةريَك بوو كة بؤ بةدةست هيَنانى ماناى نوسين كةلَكيان ليَوةردةرطت، تةنانةت لةدةيةكانى سةدةى هةذدة كةشلاير ماخر ليَكؤلَينةوةى لةسةر ئةم بابةتة دةكرد، مانايةكى واى بوو. بةلآم ئةوةى كة ئيَستة ثيَى دةوتريَت هيَرمينؤتيك، يانى ضىء جيَطةى ريكؤر لةكويَداية. ئةمرٍِؤ لةناو زانستى هيَرمينؤتيكةو طريمانة ئةدةبيةكاندا، جيَطاى تايبةتى هةية.

بايةخدانانء دانةنان بؤ ريكؤر، هيض شتيَك ناطؤرِآ، بآ سآء دوو راى طشتى ئةوةية كةثؤل ريكؤر يةكيَك لةطرنطترين طريمانةطةرى هيَرمينؤتيكء رةخنةطرى ئةدةبى كؤتاييةكانى سةدةى بيستةمة. لةميَذووى ئةنديَشةو فةلسةفيدا بةدلَنياييةوة وةكو ثشتيوانةيةكى طرنط ناوى ليَ دةبةن. هيَرمينؤتيكى دياردةناسى، رةنطة ثرِ بةثيَستى بابةتةكانى ريكؤر نةبيَـ. ضون هايدطةر لة"بوونء كات" دا هةر ئةم ناونيشانةى بؤ خؤى هةلَبذاردووة.

دوانء وتويَذى بةردةوام كة لةطةلَ زانايانء فةيلةسوفانى هاوضةرخى خؤى كردويةتى بوةتة جياوازى ريكؤر لةطةلَ كةسانى ديكةدا. رةنطة نةتوانرآ ريكؤر لةدياردةناسى يان هيَرمينؤتيك يان بنةماخوازى وةك بيريَكى سةربةخؤو داهيَنةر دابنرآ، بةلآم لةتيَكةلَكردنى تةواوى ئةو زانستانةى لةئةنديَشةو زانستى هيَرمينؤتيك دا، لةكؤنء نوآ تا دةطاتة شلايرماخرو ديلتاسء هايدطةرو طاداميَرو هابرماس، سةركةوتنى طةورةى بةدةست هيَنا.

نووسةرو بيرمةندةكان بةشيَوةى بةراوردكردن لةطةلَى هةلَوسكةوت دةكةن. تيَطةيشتن لةريكؤر بةهؤى خويَندنةوةو وردبينى ئةو بابةتانةية كةريكؤر بؤ خؤى خويَنديوةتةوة يان رةخةى ليَطرتوون. هيَرمينؤتيك، دياردةناس، بنةماخوازى سآ ضؤمن كة لةريكؤردا تيَكةلَ دةبن.

با بزانين ريكؤر لةكويَى هيَريمينؤتيكدا وةستاوة.

طريمانةى هيَرمينؤتيك راظةيةكى زؤر روون نيية، بةلآم طريمانةيةكة دةربارةى تيَطةيشتنى مانا. ئيَمة ضؤن ئةو ماناية تيَبطةين كةمةبةستى مرؤظةكانة. هيَرمينؤتيك لةسةدةى هاوضةرخدا بةسآ شيَوة لةيةك جيادةكريَتةوة:

1-طريمانةى هيَرمينؤتيك يان هيَرمينؤتيكى كلاسيك – وةكو: شلايرماخر، ديلتانى، بيَتتى، هيَرش.

2-هيَرمينؤتيكى فةلسةفى – وةك: هايدطةر، طاداميَر.

3-هيَرمينؤتيكى رةخنةيى - وةك: هابرماس، ئاثيَلَ.

ريكؤر ناكةويَتة نيَو هيض يةك لةمانة. ريكؤر لةسةر هةموويان بيرورِاى جياوازى خؤى هةية، بطرة زؤرجار دذايةتيان لةطةلَ دةكات.

ريكؤر و طريمانةى مانا

ثةيوةندى ريكؤر لةطةلَ هيَرمينؤتيك دا ضيية. هيَرمينؤتيك لةبنةرِةتدا وشةيةكى يؤنانيةو بةو تيَطةيشتنة دةوترآ كة لةلاى خوداوة هاتووة. تةئويل بةمانا دينيةكةى واتة تيَطةيشتن لةو شتانةى خودا مةبةستيةتى. ثسثؤرِانى دينى بؤ تيَطةيشتن لةرِاستى روونى ماناكان جؤرة رةوتيَكيان دروست كرد كةثيَيان دةطوت "زانستى تةئويل" يان "زانستى راظةكردن". ئةم رةوتة ثيَوةريَك بوو بؤ دةركى ماناء تيَطةيشتن لةراستىء هةلَةى ماناكان.

لةسةدةكانى ئؤروثاى مةسيحىدا، "تةئويلى فةرمى" لةلايةن كلَيَسةى كاسؤليكةكانةوة طؤزرايوة بؤ نيَو دةقة دينيةكانى ثرؤتستان. ئةم ئالَوطؤرِكردنة هيض زيانيَكى بؤى نةبوو. بةلَكووو زؤريش ثيَشكةوت. ثيَشكةوتنى زانستى زمانةوانى لةسةدةكانى ريَنيسانسدا بوو بةئةوةى كة زانستى (لغت) يان فيلولؤذى، زمانةوانانء وةرطيَرِةكانى هاندا تا بتوانن دةقء رؤلَى زمان لةطواستنةوةى مانادا، وةك ثيَوةريَك بةكاربيَنن.

بةهاتنى شلايرماخر، وتةبيَذى ثرِؤتستانى ليبرالء وةرطيَرِى بةرهةمةكانى ئةفلاتوون بةزمانى ئالَمانى، مةسةلةى هيَرمينؤتيك بنكةيةكى تازةى كردةوة. ئةمة دروشمى بوو بؤ زانستى هيَرمينؤتيك.

شلايرماخر دةلَآ"كيَشةكة لةسةر دووركةوتنةوة يان بةهةلَة حالَى بوون لةمةسةلةى سةرةكى هيَرمينؤتيكداية". زمان لةثيَطةى وتندا كةبيَذةر بةوةرطرى دةلَآ، دةبآ  ببآ بةثيَوةريَك بؤ تيَطةيشتن لةوى دى. ماخر دةلَآ: "مانايةكى، دياريكراو، هةية كة بنيَريَك ويستوويةتى لةرِيَطةى زمانةوة شتيَك بةوى دى راطةيةنآ.

طةيشتن بةمةبةستى بيَذةر يان نووسةر، ثيَوةريَكة بؤ ماناى هيَرمينؤتيك، ئةمةش جياوازى ناخاتة بةينى دةقى دينىء دةقى ديكةدا، ئةوةى مةبةستى طريمانةى هيَرمينؤتيكة، ئةوةية كةضؤن تيَبطةين لةمانا بةشيَوةيةكى ئؤبذة.

ديلتاى، هةلَةضنء كؤكةرةوةى نووسراوةكانى شلايرماخر، لةسةر هيَرمينؤتيكء طريمانة تازةو كؤنةكان، نيشانى دا كةبؤ تيَطةيشتن لةمانا، ئيَمة ثيَويستيمان بةوة هةية كةئاكارى مرؤظ بةشيَوةيةكى ديكة راظة بكةينء ماناكانى لةناو خؤماندا، دةروونى بكةينةوة، كةواتة، مانا "ميَذوو"يةكة كة لةرابردوودا ماناى بووة، تةنيا ئةوكاتةش بؤ ئيَمة مانا دةبةخشآ كةبتوانين جاريَكتر لةطةلَيان بذين.

ديلتاى طريمانةيةكى ديكةى دانا لةسةر ئةوةى كةئيَمة ضؤن دةتوانين، "مانا" و لةئاكامدا "تيَطةيشتن"ى مانا بخةينة ضوارضيَوةى زانستة مرؤظايةتيةكانء ببيَتة زانستيَكى رؤحى و فةرهةنطى.

بةوتةى ريكؤر، "مانا" بابةتى سةرةكى هيَرمينؤتيكة، بةلآم مانا بةردةوام راستةوخؤ نية، بةلَكو "نارِاستةوخؤية". ليَرةدا روون دةبيَتةوة كة ماناى سةرةكى هيَرمينؤتيك لاى ئةو "هونةرى كردنةوةى ئةو كؤدو رةمزانةية كة بةهؤى ماناى نارِاستةوخؤ": دةردةكةويَت. زمان لةرِوانطةى ريكؤرةوة تةنيا كةرةسة نيية بؤ تةئويل كردن. ئيَمة بةزمان لةماناى شتةكان ناطةين، دةبآ ثيَش لةهةموو شتى، خودى زبان مانا بكةينةوة.

ريكؤر خؤى دةلَآ: "تةئويل بةرلةوةى لةزمانةوة بيَت، راظةكردنى خودى زمانة". تةئويل لةجيَطةيةكدا روودةدات كةفرة مانايى بوونى هةبآ، واتة لةجيَطةيةكدا كةزياتر لةيةك مانا هةبآ، ثيَويستيمان بةتةئويل هةية، ئةمةش زياتر لة (هيَما) كاندا بةرضاو دةكةويَت. هيَماكان بةردةوام بةدوو مانا ديَت، يةكةميان لةدةرةوةى خؤيةتى، ئةوى كةشيان هةرطيز بةشيَوةى راستةوخؤ، خؤى نادات بةدةستةوة.

هيَماكان لةواقيع دا مانا بونياد نانيَن بةلَكو مانا دةبةخشنء شتيَك دةدةن بة ئةنديَشة و تيَفكرين. كةوابوو بؤ طةيشتن بةتةئويل ريَطةيةكى ثرِ ثيَضء خةممان لةبةرة، تايبةتمةندى هةر تةئويليَك، تيَطةيشتن ء دؤزينةوةى ماناية.

ئةو شتةى ريكؤر جيا دةكاتةوة، طريمانةى دذايةتى تةئويلةكانة، ريكؤر نيَونجى دةكات لةبةينى ئةو طروثةى باوةرِيان بةماناى ئؤبذةتي (عينى) هةيةو ئةو طروثةى باوةرِيان بةخودى مانا هةية. لايةنطرانى مانا تةنيا لةمانايةكى دياريكراوى دةق دةروون، لايةنطرانى خودى مانا، تيَطةيشتنيَكى زؤرة لةبنيَر كةدةبيَتة هؤى دروست بوونى مانا. بةلآم ضؤن دةتوانين هةم ماناى ئؤبذةكتيظ مان هةبيَـ، هةم فرة مانايى؟.

ريكؤر ريَطةى ضارة لةوةدا دةبينآ كةبتوانين نيشانى دةين، "دةق" سةرةرِاى ئةوة كة مانايةكى دياريكراوى هةية، لةخويَندنةوةى زؤرى وةرطرةوة دةتوانآ ماناى خؤى ثةيدا بكات، ئيَمة دةتوانين بؤ دةقيَكى نووسراو ضوارضيَوةو دةستوور دابنيَينء ماناكان هةندآ ديارى بكةين، بةلآم هةرطيز ناتوانين ماناى دةقيَك لةضوارضيَوةدا بخويَنينةوةو بةرطرى لةفرة مانايى بكةين.

ريكؤر لةطريمانةكانى خؤيدا بةئاشكرا بةرانبةر بةدياردةناسى هةلَدةستآ، هؤسرل، ديتن لةوةدا دةبينآ كةبكةر لة "خودى شتةكان" هةيةتى، ريكؤر بةثةيرِةىوكردنى دروشميَكى هيَرمينؤتيكى، لةسةر ئةو باوةرِةية كةديتن بةستراوة بةتةئويلةوة، نة ئةوةى كة "مانا" كاريَكى تةنيا ئؤبذةكتيظة، لةرِوانطةى ريكؤرةوة "مانا" سةرةرِاى ئةوة كة لةنيَو بكةرةكاندا هةلَدةسوورِآ، بؤ خؤيشى ثيَطةيةكى سةربةخؤى هةية، مانا لةواقيعدا لةطةلَ ميَذوو زمان دا سةرو كارى هةيةو ئيَمة بةهؤى بوونى ئةمانةوةية كة لةمانا تيَدةطةين.

ريكؤر لةباسةكةى خؤيدا، "دةق" بةربلآوتر دةكاتةوة، ئيَمة دةتواينن "دةق" بةئاخافتنيَكى نووسراو دابنيَين، يان لةثانتايى تةواوى دياردةكان جيَطةى بؤ بكةينةوة، ئةو دياردانةى كةدةتوانن نيزاميَكى دةقييان هةبآ، يان كاردانةوةى ماناداريان ببآ. ريكؤر، ئةو جياوازية كة ديلتاى بؤ "تبيين" (erklaren) و "تيَطةيشتن" دايدةنآ شيدةكاتةوةو ليَى رادةهيَنآء لةسةرى قسة دةكاتء لةناو زانستة مرؤظايةتيةكانء زانستة كؤمةلآيةتيةكان بؤى دةطةرِآ. دةلَآ "تبيين" دةتوانآ تيَطةيشتنى ئيَمة زياد بكات.

ثشت بةستن بةم دوو مةسةلةية ئةوةمان بؤ روون دةكاتةوة كةريكؤر ثيَى دةطوت" هيلالى هيَرمينؤتيكى".. ريكؤر لةطةلَ هيَدطةردا كؤكة لةسةر ئةوة كة "وجود"ى ئيَمة لةبنةرِةتدا هيَرمينؤتيكيةو لة –جيهان- بوون ى ئيَمة بةتةئويل كردنى ئيَمة راظةناكرآ. بةلآم ئةو نايةوآ وةكو هيَدطةر بضةسثآ بةبوون ناسيةوةو نيشانى دات كةئيَمة ضؤن لةهةلَةكانى "وجود"ى خؤمان تيَدةطةين، بةرِاى ريكؤر "وجود" (existence) شيَوةية كة لةتةئويل. تةئويلكردنى وجودى خؤمان سةختء دذوارةو لةرِيَطةى ضيرؤكء ئوستوروةو دينء فةلسةفةو زانستةكان دةدؤزريَتةوة.

ليَرةدا لةطةلَ ئاداميَردا يةك دةكةون، كةسوننةت بةشيَكى هةرة طرنطى ذيانى ئيَمةية. بةلآم لةطةلَ ئةوةدا نيية كةدةلَآ: "سوننةت حالَةتيَكى ثاكةو دةبآ رابةرى بةسةر ئيَمةدا بكات.

ريكؤر لةطةلَ هابرماس دا هاوبيرة لةسةر ئةم وتةية، "سوننةت بيضميَكى ئايديؤلؤذيا بةخؤوة دةطرآء لةهةمان كاتيشدا وا دةزانآ كة"رةخنة"يش خودى سوننةتة". ماركس، نيضة، فرؤيد، سآ بت شكيَنى سةدةى نويَ،. بةثيَضةوانةى سوننةت دةرِؤن كةدةكرآ بة "هيَرمينؤتيكى تيَطةيتشنى هةلَة" ناوى ليَبةرين.

ئةم سآ كةسة، لةتةئويل كردنى خؤيان لةسةر سوننةت، زرجار بةدرؤى دادةنيَنء جةخت لةسةر ئةو ةدةكةن كةذيَر بيناى سوننةت لةواقيعدا ويَران كةرة. ئةمان كةلَك وةردةرطن لةتةئويل بؤ لابرنى ئةو دةمامكة كةجطة لةدروشم شتيَكى ديكة نيية، ريكؤر راى واية كةئيَمة ضؤن ثيَويستمان بةوة هةية كة لةمانا روونةكانةوة بضينة نيَو مانا تاريكةكان، بةهةمان شيَوةش ثيَويستيمان بةوة هةية كة بة "بوون" بلَيَين" بةلَآ" كةواتة دؤزينةوةى مانا يةك جارو بؤ هةميشة نيية، بارودؤخى بوون ناسى ئيَمة بةردةوام لةحالَةتى  طؤرِاندايةو ئيَمة ماناى تازةتر ثةيدا دةكةين. بةثيَى ئةم بارودؤخة تةئويل كؤتايى بؤ نيية.

سةردةمانآ فدريكؤ فللينى دةيكوت، "ذيان خةونةكانى ئيَمةية، خةونةكانى ئيَمةش ذيانى ئيَمةية". ريكؤريش لةسةر ئةو بنةماية دةلَآ: "تةئويل ذيانى ئيَمةية، ذيانى ئيَمةيش بريتية لةتةئويلةكان" ريكؤر لةناو تةئويلدا دةذىء خؤى لةوى دى دا دةدؤزيَتةوة، "دؤزينةوةى من لةتؤدا" كةدروشمى ديلتاى بوو، جاريَكى تر لةهيَرمينؤتيكى ريكؤردا دةنط دةداتةوة. بؤ طةيشتن بةخود دةبآ لة"ئةوى دى"يةوة رةت بيت. لةناو تةئويل داية كة تيَدةطةين، تيَطةيشتنى ئةوى دى ئاسان نيية "كورتترين ريَطاى بةخودطةيشتن، تيَثةرِينة لةئةوى دى. ئيَمة ريكؤر ستايش دةكةين بؤوةى كةدةيزانى ذيان ضيية.

                                                                                                             

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sat 21 Jan 2006 ساعت 7:30 PM |