جواني ناسي ( هيَطل، كانت، شووثةن هاويَر )
فةرزين
سروشت يةكةم سووذة بوو بؤ دؤزينةوةى جوانى.مرؤظ لةنيَو سروشتدا فيَر بوو جوانى ضية و ناجوانى ضية. هةروا كة هيض كةس لة هيض كةس ناضيَت، روانين و بير و بؤضوونى هةر كةسيَكيش لةوى دى جياوازة.
طولأ جوانة، ئةمة واتايةكى طشتية، واتة هةرضى كة طولَة كةسيَك نية بة طولأ بلَآ جوان نية. ئةمة ضةمكيَكى طشتية و بؤ هةموان يةك شتة.جياوازى ليَرةداية، كام طولأ جوانة؟ سةليقة و حةزةكان ليَرةدا جيا دةبنةوة. بير و هةستى تاكة، كة راظة دةكات. رةنطة كةسيَك رةنط و بؤنى طولَيَكى ثآ جوان بيَت، ئةوى دى نا. مرؤظ بة هةستةكانى خؤيةوة، يان بطرة لة رووى ثيَويستيةكى طرنطةوة شتيَكى لا جوانة.
عارفةكان "نياز" بة سةرضاوةى جوانى دادةنيَن. (نياز زةروورةتى شتيَكة كة تؤ نيتة). هةر شتيَك كة نيازت ثآ ثةيدا كرد، ئةوة جوانة، كة نيازت ثيَى نةبوو، ثيَويستيت ثيَى نية و جوان نية. ئةمة لة لايةكةوة، لة لايةكى ديكةشةوة فةيلةسووفةكان "هةست، رؤح"بة سةرضاوةى جوانى لة قةلَةم دةدةن. كانت ثيَى واية هةستة كة وادةكات تؤ شتيَكت لا جوان بيَت يان نا. مةرج ئةوةية كة تؤ لةو كاتةدا بة ض هةستيَكةوة (خؤش، ناخؤش)لة شتيَك دةرِوانى.طةر هةستيَكى خؤشت هةبوو، ئةوة شتةكةت لا جوانة، دةنا جوان نية. كانت سةبارةت بةمة دةلَآ: "طةر بمانةويَت بزانين شتيَك جوانة يان نا، ويَنا كردنةوةى نابيَت بضيَتةوة سةر بابةتةكةى و بة هزر و عةقلَةوة ثيَناسةى بكةين". لة رووى ئةم وتةيةوة بؤمان دةردةكةويَت كة ويَناكردنى شتيَكى جوان بة ئامراز و كةرةسةى خةيالأ دةطةرِيَتةوة بؤ ئوبذة (زةين) و هةستيَكى خؤش يان ناخؤش.
بؤ نموونة: طولأ جوانة، ئةمة قةزاوةتيَكى ئؤبذكتيظة (عةينى)، بةلآم طشتى. ئةم طولَة بؤنى خؤشة، قةزاوةتيَكى سوبذكتيظة، بةلآم شةخسى و تاكةكةسى. قةزاوةتى يةكةم، زةوقية و قةزاوةتى دووهةم ئيَحساسى. هةر بؤية دةلَآ: "مرؤظ لة رووى خووةوة هةلَسءكةوت دةكات، بةرانبةر بة شتيَكى جوان قةزاوةتى نية."
لة جيَطةيةكى تردا، كانت بؤ دةرك كردنى جوانى رؤح بة كانطايةكى طةورةتر و ثيرؤزتر دادةنآ و دةلَآ: "بؤ دةرك كردنى جوانى، ثيَويستمان بة رؤحيَكى طةورة هةية".
رؤحةكة دةبيَتة هؤى دروست كردنى هةستةكان، ضةندة بايةخ بة رؤح بدةى و ضةندة كارى لةطةلَدا بكةين ئةوةندةش روانطةت سةبارةت بة شتةكان دةطؤرِدريَت.
ئةفلاتوون هةموو شتآ بةتايبةت جوانى لة دنياى (مؤسؤل)دا دةبينيَتةوة: "هةر شتيَك سةرضاوةى نةطةرِيَتةوة بؤ مؤسؤل، ئةوة بوونى نية".
هةر شتيَك كة بوونى هةية، حةقيقةتةكةى لة دنياى مؤسؤل داية. شتةكانى ئةم دنياية تةنيا سيَبةريَكن لةو شتة حةقيقيانة.
بة وتةى شؤثةن هاويَر، ضةمكةكان تةنيا ثةيوةنديى (عيللةت و مةعلوول)ة، بآ ئةوةى ئاماذة بة سةرضاوة و كاريطةريَتى شتةكان بكات.
كة شتيَك جوانة، بير لةوة ناكريَتةوة بؤ جوانة.يان سةرضاوةى ئةم جوانية لة كويَوة هاتووة؟ تةنيا هةست و دادوةرييةكى تاكةكةسية. ديارة هةمةوو شتيَك سةرضاوةى لة مرؤظداية. مرؤظة كة شتةكان دةدؤزيَتةوة، ناويان لىَ دةنآ و مانايان ثآ دةبةخشآ.ئةوةش لةبير نةكةين كة دنياى هةركةس هيَندةى دةظةرى فيكر و هزرى خؤيةتى.
زؤر لة فةيلةسووفةكان رايان واية طةر مرؤظ نةبيَت هيض شتيَك نية. شوثيَنهاويَر دةلَآ: "ئةطةر من وةك ئوبذة بوونم نةبيَت، ئيدى شتيَك وةك (مةعلوول) واتة سوبذة بوونى نية".
مرؤظ مةرجة بؤ مةنهةج و سةرضاوة، ضى دةبينآ و ضؤن دةيبينآ. ئةمةش بابةتيَكى طرنطة. ضى ديتن و ضؤن ديتن لة كةسيَكةوة بؤ كةسيَكى ديكة جياوازة. بة دلَنياييةوة لاى مرؤظيَكى سادة و لاى هونةرمةنديَك يان بيرمةنديَك ئةمانة جياوازن. هةر ئةم دوو ضةمكة بوو بة هؤى ثةيدابوونى هونةر.ئيَستة كة باس لةسةر جوانيناسى دةكرآ، هونةر وةك بابةتيَكى سةرةكى دياهونةرداية و هونةر لة جوانى.جوانى وةك هونةريَكى ئةزةلى بابةتيَكى هةتاهةتايى رؤلَى خؤى دةطيَرِيَت، هونةريش هةتا هةتاية لةطةلأ جوانيدا دةذى.هونةرى شيَوةكارى، ميعمارى، مؤسيقا، ئةدةبيات، ثةيكةرسازى، سينةما و... هةموو دةضنة خانةى هونةر و بابةتطةليَكن بؤ جوانيناسى.
بيرمةندان جوانى دةخةنة ثيَش هونةرةوة، (جوانى لة هونةردا يان جوانيناسيى هونةر). ئةمة زؤريش راستة و بةو هؤكارانةى لة ثيَشةوة باسمان كرد، جوانى بوو بة هونةر.
هونةر هةستيَكى بآواسيتة و راستةوخؤى مرؤظة.هونةر راستةوخؤ لة رؤح و دةروونى تاكةوة بةرهةم ديَت.هونةر خودى ئةو حةقيقةتانةية كة ئاشكرا دةبيَت و دةبيَتة بابةتى ليَكؤلَينةوة.
هةر مرؤظيَك كة لة دايك دةبيَت خاوةنى وةها هةستيَكة. ثةروةردةكردن و راهيَنانى ئةو هةستانة وةزيفةى هةر تاكيَكة. ئةوةى هةستى كردووة، تيَدةكؤشآ رايهيَنآ، بةلآم بةهؤى طيروطرفتى ئابوورى، فةرهةنطى، كؤمةلآيةتى و... ئةمرِؤ لة زؤر جيَطةدا بنةماى هونةرى، ئالأءطؤرِى بةسةردا ديَت و لة جيَطةى شياوى خؤياندا ناميَنن. بؤ نموونة كةسيَك حةزى لة مؤسيقاية، بةهؤى ئةوةى كة ناتوانآ ئامرازةكةى بكرِيَت و بضيَتة وانةكان، دةبيَت بة شاعير.ئةحمةد شاملوو دةلَيَت: "شيعر ئارةزووى سةركوتكراوى مؤسيقاية لة مندا". بةهةر حالأ ئةمة كيَشةيةكى كؤمةلآيةتية و ناضيَتة ناو باسةكةى ئيَمة.
هيطل دةلَآ: "ئةركى راستةقينةى هونةر، طواستنةوةى طةورةترين ئارةزووةكانى رؤحة بؤ ئاطايى".
مرؤظ بةثيَى نيازى رؤحى بة ئازادى، توانى ئةو شتانةى (سوبذة)ن، دةروونييان بكاتةوة و بة هزر و خةيالَى خؤى سةرلةنوآ دايرِيَذيَت. ئةمة كؤثى كردن لة سروشت نية. ئافراندنى خةيالَة و هيَز و تواناى تاكةكةسة. بآواسيتة و سةربةخؤية. مرؤظ قةناعةتى بةو شتانةى كة بوونيان هةر بةوجؤرة كة هةية، نية. ئةو ثيَى خؤشة شتةكان ئةوجؤرةى كة خؤى ثيَى خؤشة وابيَت. ئافراندنى هونةر ليَرةداية. هونةر ضون بةرهةمى خودى خةيالأ و رؤحة، لةزةت و بةرهةميَكى ئةزةلية.
هيطل تايبةتمةنديى بةرهةمى هونةرى لةم سآ خالَةدا دةبينيَتةوة:
1_بةرهةمى هونةرى، بةرهةمى سروشت نية، بةلَكوو دةستكةوتى ئةكتيظى مرؤظة.
2_بةرهةمى هونةرى، تةنيا بؤ مرؤظ هاتووة و هةروةها بؤ لةزةت و هةستةكانى مرؤظة.
3_بةرهةمى هونةرى، لةخؤيدا بآكؤتايية.
لاى هيطل دياردةكانى هونةر ئاركى تايثيَكى تايبةت نين.بةلَكوو بةرانبةر واقيعى ئاسايى، ئؤبذةيةكى زياتر و فراوانتر لةخؤ دةطرآ. ئاركى تايث لة هونةردا، خودى حةقيقةتة. ضون راظة كردنى خؤيةتى و توخميَك وةك رؤح بةسةريدا زالَة.
راستة كة بةرهةمى هونةرى دةبآ هةست بورووذيَنى، بةلآم تةنيا ئةمة بةس نية. بةلَكوو دةبيَت ئةو هةستانة بورووذيَنآ كة بةرهةمى جوانين. هةر ئةمة دةبيَتة هؤى جياوازى لةطةلأ: وتةبيَذى، ميَذوونووسى، ريكلامى ئايين، سياسةت و... .
هونةر دةسكةوتى كةسانيَكة كة تايبةتة بة جوانى. هةر ئةم هةستة تايبةتة كةسةكان لة يةكدى جياواز دةكاتةوة. بؤنموونة، سياسةتمةداريَك قةت ناتوانآ ببآ بة شيَوةكاريَك، يان ثةيكةرساز. تةنيا شتيَك كة مرؤظ هةتا ئةبةد دةبآ وةك بةردةكةى سيَزظ رايكيَشآ، دةردة. مرؤظى هونةرمةند بةهؤى ئةوةى كة خاوةنى دةرديَكى فراوانترة، تيَدةكؤشآ دةردةكانى بة راشكاوى بخاتة روو، ويَنةيةك، طؤرانيةك، ثارضة مؤسيقايةك، شيعريَك... . ئةمة بؤضوون و تيَرِوانينى هيطل بوو كة بة كورتى باسمان كرد. با بزانين كانت و شوثيَنهاويَر ضؤن دةرِواننة جوانى.
لاى كانت بةرهةمى هونةرى جؤريَكىترة. دةلَآ: "بابةتى هونةرى ثرةنسيبيَكة كة لةطةلأ توخمة تايبةتةكاندا هاوسةنط دةبن".
بةرهةمى هونةرى وةك ئؤرطانيزمى بوونةوةريَك رةضاو دةكرآ كة هاوكاريى تةواويان لةطةلأ يةك بيَت. رؤح يةك لةو توخمانةية كة زالَة بةسةر ئيرادة و ئاطايى مرؤظدا. هونةر لة نةستى مرؤظةوة هةلَدةقولَآ، واتة جةوهةرى هونةرةكة لة ناخودئاطاى هونةرمةنداية. ئةوةش دةطةرِيَتةوة سةر ئةو هةستانةى كة لة رؤحدا تايبةتن بة دةركى جوانى.
كانت، جةخت دةكاتة سةر قةزاوةتى جوانيناسى. ئةو بؤ ناساندنى ضةمكى جوانى لة ضوار وتةزا كةلَك وةردةطرآ: ضؤنيَتى، ضةنديَتى، ريَذةيى، طؤشة.
"زةوق توانايى هةلَسةنطاندنى بابةتة يان ضؤنيَتى ويَنايةكة، بة ئامرازى شادى يان بيَزارى. بآ ئةوةى كة ضاوةرِيَى سوود و قازانجى بيَت". واتة جوانى بة دوو هةست ليَكدةدريَتةوة، هةستى خؤشى، هةستى بيَزارى.
شتيَك جوانة كة بة هةستيَكى خؤشةوة ويَناى بكةيتةوة.بآئةوةى كة سووديَكى لىَ وةربطرى. تةنيا لةزةتيَكة خؤش. ئةو شتةى دةبيَتة هؤى بيَزار بوون، جوان نية. نةك تةنيا زةوقت بؤى ناضآ، بيَزاريشت دةكات. ئةمة دةطةرِيَتةوة سةر ضؤن ديتن و ضى ديتن. بؤ نموونة، لة ثيَشانطايةكى شيَوةكاريدا، بينةر لة ديتنى تابلؤكان بؤى دةردةكةويَت كة كيَها لةو تابلؤيانة لة كاتيَكى خؤشيدا كيَشراوة. دةروونناسيى رةنطةكان، هيَلَةكان، نةرمى و زبرى، بابةتةكان و... كةرةسةيةكن بؤ ناساندنى دةروونى شيَوةكار.
كانت شتيَكى ثآ جوانة، كة تةنيا بة خةيالأ ليَكى دةينةوة، نةك بة عةقلأ و هزر. ئةو شتة جوانةش نابآ بطةرِيَتةوة سةر شيكردنةوةى و ثرسيار بكةين بؤ جوانة، ضؤنة كة جوانة؟ تةنيا دةبآ بة دوو هةستةوة هةلَيسةنطيَنى كة جوانة يان نا.هةستى خؤشى، هةستى بيَزارى. ئةم قةزاوةتة ثةيوةنديى هةية بة ئةو كةسةى كة دةيبينآ. ئةو قةزاوةتة بةهؤى ئةوةى كة قةزاوةتيَكى زةوقية، دروست و لؤذيكى نية، بةلَكوو تةنيا هةستيَكة و تةواو. ئةو هةستة خؤشة كة قةزاوةت دةكاتة سةر بابةتيَك، زةوق و سةليقةيةكة، كة هؤطرى هيض شتيَك نية.كاتيَك قسة لةسةر بابةتيَكى جوان دةكرآ، بة بنةما و ضؤنيَتى و ضيةتى كاريَكمان نية. بؤ نموونة ئةطةر ثرسيار بكةين ئايا ئةم تةلارة يا ئةم كؤشكة جوانة يان نا؟ رةنطة كةسيَك بلَآ، من خؤشم لة شتى بؤرذوايى نايةت. يان كةسيَكىتر بلَيَت، ئةم كؤشكة خويَنى هةزاران نةفةرى ضةوساوةية. هةر يةك لةم وةلآمانة وةلآمى ثرسيارةكة نية و قةزاوةتيَكى دروست نية.
بة لاى كانتةوة قةزاوةتى زةوقى تةنيا بينةرة.واتة قةزاوةتيَكة كة بة (بوون)ى شتةكان كارى نية، تةنيا بة ضؤنيَتى شت لة بةراورد لةطةلأ هةستيَكى خؤشى يان ناخؤشية.كانت لةسةر ئةو باوةرِةية كة ضؤن تةواوى قةزاوةتة زةوقيةكان، طشتيَكى ئؤبذةكتيظة و لؤذيكى نية، هيض ياسا و ريَسايةك بة دةستةوة نادات هةتاكو ثيَوةريَك بيَت بؤ قةزاوةتى جوانى. قةزاوةتى زةوقى، تةنيا ئيدةيةكة، ئةويش لة ناخى تةواوى مرؤظةكاندا هةية. واتة طشتية. كانت ديَتة سةر ئةو راية كة: "جوان ئةوةية كة بآ هيض واتا و ضةمكيَك، بابةتيَكى خؤشى طشتى بيَت".بؤ تيَطةيشتنى جوانى، ثيَويستة هاوسةنطى لةبةرضاو بطرين. واتة كةسيَك يان شتيَك جوانة كة ئةندامةكانى هاوسةنطى لةطةلأ يةكدا هةبيَت.بؤ نموونة، دةمى، ضاوى، روومةتى، سةرى...يان طةلآكةى، طولَةكةى، بةرسيلةكةى... لةطةلأ يةكدا بخويَنيَتةوة. كة ئةمانة (ئؤرطانيزم) يةككةوتن، ئةوة شتةكة جوانة. كة باسة لةسةر جوانى شتيَك دةكرآ، ئةوة بة روالَةت لة ديتنى ئؤرطانيزمى شتةكةوة بؤمان دةردةكةوآ كة جوانة، ئةوةش هةستيَكى خؤش لة ئيَمةدا دروست دةكات.
طؤشةنيطا (زاوية ديد) بؤ كانت طرينطة. ئةويش لةسةر ئةم بنةماية. جوانى ئةوةية كة بآ هيض واتا و ضةمكيَك زةروورةتى هةستيَكى خؤش ويَنا بكاتةوة. ئةمةش زةروورةتى بونياديَكى سوبذةكتيظة كة زةمينةكةى لة هةستداية نةك لة ضةمكدا.يانى ئةم زةروورةتة (ثةسندة) نةك (ناثةسند).
قةزاوةت كردنى بابةتيَكى جوان، ثةسندكردن وثةسند نةكردنى بابةتةكةية. هةستةكانى ئيَمةية كة شتيَك ثةسند دةكات و شتيَك ثةسند ناكات. ضونكة ئةم هةستانة لة تةواوى مرؤظةكاندا هةية، شتيَكى طشتية، واتة هةستيَكى هاوبةشة. جوانى لاى هةموو كةس يةك شتة. كة وابوو جوانى ضةمكيَكى طشتية. كانت دةلَآ: "قةزاوةتى طشتى، تةنيا بة هةستيَكى هاوبةشةوة ثيَك ديَت". ليَرةدا بؤمان دةردةكةويَت كة لة قةزاوةت كردنى شتيَكدا، هيض كةس بؤى نية دذ بةو ئيدةية بوةستآ. ضونكة ئيَمة قةزاوةتةكانمان لةسةر بنةماى هةستة نةك ضةمك.نالَيَين هةرموو كةس لةطةلأ ئيَمةداية، بةلَكوو دةلَيَين "دةبآ" لةطةلأ ئيَمةدا بيَت. كانت ئيدةى ئةو كةسانةى كة هيَلَى هةندةسىيان ثآ جوانة، قبوولأ ناكات. بضمى هةندةسة ريَكخستنى هيَلَةكانة و ئةنجامى راستةوخؤى ضةمكيَكة.دوايةش بؤ دروست كردن و ريَكخستنى ئةمانة هزريَكى ئةكتيظى دةوآ، خةيالأ جيَطةى نية. كةوابوو ئيدةى ئةو كةسانة بة دوو هؤ قبوولأ ناكريَت:
1_ريَكخستنى هيَلَةكان ئامانجى دياريكراوى هةية.
2_ئيزن بة خةيالأ نادات كة ئازادانة ئةكتيظ بيَت.
با لةم وتةوة دةست ثيَبكةين:"جيهانى هةستةكان بة زانست دةرنايةن، تةنيا بابةتى شك و طومانن". لة زؤر جيَطةدا شووثيَنهاويَر وةك ئةفلاتوون بير دةكاتةوة. ئةو دنيا خةيالَية كة ئةفلاتوون باسى دةكات (مؤسؤل)، شووثيَنهاويَر طرنطى زؤرى ثيَدةدات. ئةويش سةرضاوةى هةموو شتةكان دةطةرِيَنيَتةوة بؤ دنياى (مؤسؤل).
وشةى حةقيقةت ميتؤديَكة كة بةردةوام لة فةلسةفةى شووثيَنهاويَردا بةرضاو دةكةويَت. حةقيقةت ضةمكيَكى تاكة (مجرد)، كة تةنيا لة دنياى(مؤسؤل)داية.فةلسةفةى شووثيَنهاويَر باس لةسةر ئةوة دةكات كة حةقيقةت بة ثةيدابوونى بوونةوةرةكانةوة هاتة نيَو جيهانى هةست و مادة. واتة بةهؤى كات، شويَن، ثةيوةندى (عليت)ةوة بوو بة بيضم و دياردةى ئةم جيهانة. حةقيقةت لة يةكة بوونى خؤى هاتة دةرةوة و بينرا و بلآو بؤوة و شتةكانى دنياى ثيَكهيَنا. ثارضةثارضة بوونى حةقيقةت و ثةخش و بلآوبوونةوةى بةسةر جيهاندا، سةر ليَشيَواوى بؤ ئيَمة دروست كرد. هةر ئةوةية كة تا ئيَستاش واتايةكمان بؤ راظةكردنى خودى حةقيقةت نية.
حةقيقةت كة دابةش بوو، طومانى لة نيَو ئيَمةدا ثيَكهيَنا. باوةرِمان بة راست بوون و ناراست بوونى شتيَك نةكرد.طومان و دؤزينةوةى جارنةجارآ لة ضةمكى حةقيقةت، مرؤظى دوضارى "حيرت" كرد. "حيرت" (سةرليَشيَواوى، سةرطةردانى) بوو بة هؤى دؤزينةوةى ضةمكةكانى حةقيقةت. هةلَبةت ضةمكى حةقيقةت بة شيَوةى رةها نا، بةلَكوو بةشيَوةيةكى ريَذةيى.
بزربوونى خودى حةقيقةت مرؤظى هاندا بؤ بيركردنةوة.واتة ضةمكةكانى حةقيقةت لة بيرى مرؤظدا بوو بة شتيَكى موقةدةس و بوو بة ئةفسانة و ئوستوورة. ئيدى مرؤظ لةوكاتةوة تةنيا لةطةلأ نسيَى داتاكاندا ذياوة و دةذى. شووثيَنهاويَر ثيَى واية طةر دنياى (مؤسؤل)ديار كةويَت، ئيدى ناتوانين ئؤبذة و سوبذة، دةليل و مةدلوول لة يةكدى جيا بكةينةوة. بةهؤى ئةوةى كة لةو دنيايةدا هةموو شتةكان تيَكةلأ دةبن و تةواوكةرى يةكترى دةبن و دةبنة يةك شت.
"جيهان دةلَيَى وةك من واية".ئةم رستةية بنةمايةكى تةسةوفى تيَداية.مةولانا، عةتار و زؤريَك لة بيرمةندانى يؤنانى كؤن رايان واية كة مرؤظ دنيايةكى بضووكة. هةرضى كة لة جيهاندا هةبيَت لة نيَو ئينسانيشدا هةية. بؤ نموونة: ئةو شتةى كة لة بةرديَكدا بة حالَةتى ضةسثاو و سةخت و زبر و قورس هةية، لة حةقيقةتدا هةمان شتة كة من بة ئيرادةى ناو دةبةم.طةر ئةو بةردةش زيندوو بووبا، ئةوا ئةويش تايبةتمةنديةكانى دةخستة نيَو ضوارضيَوةى ئيرادةوة.
لاى شووثيَنهاويَر دوو جؤر جوانى هةية:
1_جوانى بةشيَوةى نيطةتيظ: ئاماذة بةو تابلؤيانة دةكات كة شيَوةكارة هولةنديةكان كيَشاويانة. كيَشانةوةى شت و مةكى ناو مالأ، هةموو ضةشنة خؤراكيَك، كة ديتنى ئةمانة ئيحساس و ئيشتياى مرؤظ دةبزويَنآ. لة بةرامبةر ئةمانةدا ئيرادة وةسواس دةبيَت و دةبيَتة هؤى لة بةين بردنى جوانى و لةزةتى جوانيناسى. يان ئةو تابلؤ و ثةيكةرانة كة جةستةى رووت نمايش دةكةن. ئةمة تةنيا وزةى جنسيى بينةر دةبزويَنآ و لةزةتيَكى سيَكسى دةبةخشآ بة بينةر.
2_جوانى ثؤزةتيظ: ئةم ضةشنة جوانية لة جوانى نيطةتيظ خراثترة. ئةويش نمايشى شتى ناحةز و نالةبارة و بينةر بة ديتنى ئةوانة بيَزى ديَت و هةستى بيَزارى دةجوولَآ. ئةوكات رايان وابوو كة نمايش كردنى ئةم جؤرة شتانة بةرِاستى شياوى هونةر نية. شتى ناشيرين تاكو ئةو كاتةى بيَزارى نةهيَنآ دةتوانآ ثةسندى هونةر بيَت.
كاتيَك كة دةلَيَين شتيَك جوانةن تيَدةطةين كة ئةو شتة سوبذةيةكة بؤ بابةتى جوانيناسى. واتة بابةتةكة طيَرانةوةيةكى (سوبذةكتيظة) و ئيَمة نةك وةك تاكيَكى ئاسايى، بةلَكوو وةك تاكيَكى (مجرد)بة بآ كةلَك وةرطرتن لة ئيرادة دةيبينين.لة لايةكى ديكةوة، ئيَمة ئةو شتة بة شيَوةى شتيَكى تايبةت نايبينين، بةلَكوو وةك نموونةيةك لة مؤسؤلدا ويَناى دةكةينةوة. بؤ نموونة ئةطةر درةختيَك بة ضاويَكى هونةريةوة سةير بكةين، نموونة ئةسلَةكةى ويَنا دةكةين. ئيدى مؤسؤل لة بارودؤخى كات و شويَندا ئازادانة خؤى دةردةخات. ئةو شتةى كة من دةبينم و لةطةلَى دةدويَم ويَنايةكى خيَرايى نية، بةلَكوو ويَنا و شتيَكى دياريكراوة.
بؤ ناسينى شتيَكى جوان مةرجة دوو شت بزانين: 1_بوونى تاكيَكى رةهاية. 2_نموونةى ئؤبذةى شتةكة لةطةلأ بةطراوندةكةى لة مؤسؤل داية.
ئةو شتةى كة دةبيَتة خالَيَكى هاوبةش لة نيَوان شتة مؤسؤليةكاندا "مادة"ية. مادة ثةيوةنديى نيَوان مؤسؤل و دياردة شتةكانة كة هةست دةكريَن. شووثيَنهاويَر دةلَآ: "مادة هةميشة دياردةى يةك نموونةى مؤسؤلة. ئةو كةسةى كة بينةرة، مادةية. ئةو شتةى كة ديَتة ديتن هةر مادةية. واتة ئةم دوو شتة لة يةكترى جيا نابنةوة. هةلَبةت مرؤظى بينةر بةهؤى هةست و ئيرادةوة دةرةجةيةكى طةورةترى هةية، بةلآم شتة بينراوةكة لة دةرةجةيةكى نزمداية.لةوةى كة هةر دوو مادةن بآطومانة".
شووثيَنهاويَر زياتر لة ئةفلاتوون طرنطى دةدا بة مؤسؤل. جوانتر و رووونتر ئةو مةسةلةيةمان بؤ دةكاتةوة. ئةو هةر يةك لة هونةرةكان جياجيا باس دةكات و ثةيوةندى دةداتةوة بؤ مؤسؤل. ميَعمارى، شيَوةكارى، شيعر، موسيقى و...، تا ئةو رادةية دةضيَتة سةرةوة كة جياوازيةك لة نيَوان مؤسؤل و ئةواندا نابينيَتةوة. تةنانةت بة شيعر و شيَوةكارى دةلَآ ئةمانة خودى حةقيقةتن. واتة بآواسيتة و ئازاد و رةهان. تةنيا خودى حةقيقةتة كة ئازاد و رةهاية. بؤ شيعر و شيَوةكارى سنوور ديارى ناكرآ.
جياوازى نيَوان ميعمارى و شيعر و ثةيكةرسازى لةوةداية كة ميعمارى راست شتةكة ويَنا دةكاتةوة، نةك كؤثى شتةكة. ميعمارى بيضم سازى نية كة ضاوى بينةر بة عاريةت بطرآ. بةلَكوو لة ميعماريدا هونةرمةند تةنيا يةك شت دةخاتة بةرضاو. ئةم كارة دةبيَتة هؤى ئةوةى كة دةرك كردنى مؤسؤل ساناتر بيَتةوة و حةقيقةت و ضؤنيَتى شتةكان روونتر و تةواوتر بنويَنآ.
شووثيَنهاويَريش وةك هيطل، ريَكخستن و هاوسةنطى ئؤرطانيزمى شتةكان، جوولَة و حالَةتى ئةوان لةطةلأ بارودؤخى شويَن و كات، بة مةرجةكانى جوانى دادةنآ.واتة شتيَك جوانة كة لة هةر كات و شويَن و حالَةتيَكدا ئةندامةكانى ريَك كةويَت و هاوسةنطى بكات.
جوانى هةتا بآثةردةتر و بآحيجابتر بيَت دةرك كردن و تيَطةيشتنى سادةتر و روونترة. مؤسيقا وةك هونةرةكانى ديكة كؤثى كردن لة دنياى مؤسؤل نية، بةلَكوو دووثات كردنةوةى خودى ئيرادةية. هونةرةكانى ديكة تةنيا سيَبةرى شتة حةقيقيةكان نيشان دةدةن، بةلآم مؤسيقا خودى هةبوونة قسة دةكات. مؤسيقا نهيَنىترين جوولَة و هةستى ئيرادة بؤ ئيَمة دةطيَرِيَتةوة. هةر بة هؤى ئةم سيفةتةوة لة هونةرةكانى ديكة تواناتر و بةهيَزتر و كاريطةريَتى زؤرترى هةية لةسةر رؤح و هةست.
شووثيَنهاويَر و ئةفلاتوون جةخت دةكةنة سةر دنياى مؤسؤل. ئةفلاتوون دةلَآ: "هةر شتيَك بوونى نةضيَتةوة سةر دنياى مؤسؤل ئةوة بوونى نية".
شووثيَنهاويَريش دةلَآ:"مةبةست لة تةواوى هونةرةكان تةنيا يةك شتة، ئةويش ويَناى مؤسؤلة".
بةهةرحالأ يةخةى هةركام لة فةيلةسووفان بطرى، شتيَكيان سةبارةت بة جوانيناسى هةية. ناشكرآ لة وتاريَكى كوردتدا باس لةسةر هةموو ئةوانة بكةين. جوانيناسى وةك لقيَكى سةربةخؤى فةلسةفة، دةبيَت بةشيَوةى ئاكاديمى و زانستيانةتر شى بكريَتةوة. ئالَؤزى و تيَطةيشتن و ضةمكى زمانى ئةم فةيلةسووفانة زؤريش سادة و سانا نية.ئةوةى بة تواناى من بوو باسم ليَكردوون و ئةمةش بآ كةمءكوورِى نية.
ئةوةى كة بةرضاوتان كةوتووة، رةنطدانةوةى ئةو بابةتة بوو لةسةر هةست و نةستى من. ذيان لةطةلأ دةقدا، كاتيَكى زؤرى دةوآ. دةبيَت شتةكان نةهادينة و دةروونى بكريَنةوة و ببآ بة بةشيَك لة فيكر و هزرى خؤت. دةنا كؤثى كردن و نووسينى وتاريَكى فةلسةفى هونةر نية.
سةرضاوةكان:
1_هنر و زيبايى شناسى/ ارتور شوثن هاور/ ت: د.فواد روحانى.
2_فلسفة كانت/ ن: د.مير عبدالحسين نقيب زادة.
3_فلسفة هطل/ ن: و.ت.ستيس/ ت: د.حميد عنايت.


-