تبليغاتX
غه ریبیت ده که م

شیعر. وتار . وه رگیٌران. چاوپیکه وتن...

 ئه نوه ر مه سیفی

 

ديمانةى : ئةنوةر مة سيفى 

                                       فةرزين

كاك ئةنوةر تةوةرةى باسةكةمان لة سةر شيَعرى ئةورِؤية، واتة ئةو شيَعرةى كة ئيَستة لة كوردستان بةردةوام لة رؤذنامة و طؤظار و كتيَبةكاندا رؤذانة دةكةونة بةرضاو و دةيانخويَنينةوة.

زياتر مةبةستم لة كوردستانى ئيَران ( رؤذهةلاَت ) و كوردستانى عيَراق ( باشور )ة كة زياتر لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان ثيَكةوة نزيكتر و طريَدراون. زياتر ثيَم خؤشة تةوةرةكةمان بضيَتةوة سةر شيَعرى دةهةى حةفتاكانى ئيَمة و نةوةدةكانى ئيَوة. هةر وةك ئاطادارن بةرةى ئةمرِؤ كورِى زةمانى ئةمرِؤن و بة زمانى ئةمرِؤ دةنووسن و بيردةكةنةوة. واتة بة هؤى شويَن و كات و بارودؤخى سياسى و كؤمةلاَيةتيةوة, كة دةنطى داوةتةوة لة بةرهةمةكاندا, هةلَطرى دوو قؤناغى ئةدةبين، ئةو دوو قؤناغة لة كوردستانى رؤذهةلاَت و كوردستانى باشووردا بةرضاوترة و بة ئاشكرايى دةبينريَن. و طرنطترين كارةساتيش واتة راثةرَينى كوردستانى (باشوور )كةوتة نيَوان ئةم دةهةيةوة، دةكرآ بة كورتى باسمان بؤ بكةييت؟

ئةنوةر مةسيفى: بآ طومان شيَعرى كوردى زؤر فراوانة، كة باس لة سةر شيعرى كوردى بكةين، باسى شيعرى كلاسيكى كوردى بكةين، باس لة سةر هةر شتآ كة وشةى كوردى تيَدا بيَت، دةبآ ئيَمة ئاطامان لة ثارضةكانى ديكةى كوردستان بيَت. ئيَستة زياتر باسى ئةم ديوو ئةو ديو دةكةين. من ثيَمواية نوىَ بوونةوةى شيعرى كوردى ئةوةى كة ئيَستة دةنووسرىَ، واتة شيعرى نةوةدةكان، ئيَمة زياتر لة هةشتةكاندا كردمان كة دةبيَت بة شةستةكانى ئيَوة.ئيَمة لة سةرةتاى هةشتاكان و نيَوةرِاستى هةشتاكان، ئةو تةوذمة، قةسيدة و ضةند وتارىَ لة رِؤذنامةكاندا خؤى سةثاند بةلاَم دوذمنكارييَكى ئيَجطار زؤرى تيا بوو.من خؤم يةكيَك بووم لةوانةى كة زؤر قسةم ثيَكرا لة سةر لاثةرِةى رؤذنامةكان, زؤر دوذمنايةتيم كرا، زؤر كةسان دذ بة من نووسيان، وايان زانى من يةكآ لة وانةم كة زؤر دوذمنى كلتورى كورديم، وايان زانى كة من لاسايى ئؤرووثا و دادايسم و ئةو شتانة دةكةمةوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى ئيَمة لة نةوةدوويةك دا، ئاو و هةواكة طؤرِا، وةك ضؤن بارى نةفسى سياسى طؤرِا و،بارى نةفسى ئةدةبيش طؤرِا لة هةمان كاتدا ثاش راثةرِين زؤريَك لة و بةرادةرانة كؤمةلَىَ شيعرى خؤيان بة ضاث طةياند، بةياننامةيان بلاَو كردةوة، يةكةم بةياننامةى " هؤنيطران " م بلاَوكردةوة, زؤر بةرادةرىتر بةياننامةيان بلاَوكردةوة،ئيَستة راوبؤضوونةكة سةبارةت بةو شيعرةى كة ناسرا، بلَيَين ثاش طؤرِان و روانطة، هةشتاكانى هةوليَر كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، واى ليَهات كة ئةو كات نامةى ماستةر و دوكترامان ( سؤلار ) داية، و زؤر خويَندكار وةكوو بةشى ئةدةبى كوردى، ثةروةردة، و زؤرى تةلةبةىتر بة دووى ئيَمة دا دةطةرِيَن و ئيَستة زؤر جادوانةتر دةنووسرآ لة بةر ئةوةى كة خةلَك بؤيان دةركةوت كة بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتوور دةكةين، بة شيَوةيةكىتر ئيش لة كلتورى زبان دةكةين، يةعنى زمان تةمةنى نيية، ئيَستاش شيَعرى كوردى، شيَعرى فارسى، عةرةب، يان شيعرى ئةفريقى يان ئؤرووثاش، شيعري لاواز و ساواى تيَداية. ثاش راثةرِين ئةو ريَضكةية باش ناسرا، بؤ نموونة من ئيش لة ض دةكةم، ئيش لةوة دةكةم كة شيعرى كوردى لة فةرمان سالارى رزطار بكةم، لة فيَعلى ئةمر، يانى شاعيَرةكان لة ئةدةبى كوردى تةنانةت ئةوانةش كة خؤيان بة مؤديَرِنيزم دادةنيَن,ئيَستةش نةيانتوانيوة ئازادى بدةنة خويَنةر، ضون بة زمانى داخوازى ئةمر بة قانون دةكةن بة خويَنةر، وةكوو: برِؤ لة ناو ئةو ئاوة بنوو. يانى ئةوةى ثيَدةكةن، من ئةمةوآ لة ناو شيعردا زمانى داخوازى نةميَنيَت. لة بةر ئةوة ئيَمة بةرةو كؤمةلَطايةكى مةدةنى دةرِؤين يةعنى شيعريش دةوريَكى بالاَى هةية لة درووستكردنى خويَنةرى مةدةنىدا. ئةوةش كة كاريطةريَتى هةبووة لة سةر شيعرى دويَنآ و ئةمرِؤ و بطرة ئايندةش، كارتيَكردنى ئايين و سياسةتة لة سةر شيعر، بةعةكسةوة دةبآ شيَعر كار لة ئايين و سياسةت بكات، بةلاَم تا ئيَستةش ئايين و سياسةت هةر كاريطةريان ماوة, وةكوو ضؤن كاريطةرييان لة سةر جادةيةك هةية, يان لة سةر خيَزان هةية, لة سة رt.v يةكان، رؤذنامةكان هةية، ئاواش بة سةر هونةر بة طشتى و شيعر بة تايبةتى كاريطةرييان ئيَستةش هةر ماوة.ضونكة لةئايين و سياسةت دا ئيمةن فةرمان دةردةكةين، فةرمان سالارييان تيَداية، بةلاَم من بة ثيَضةوانة ئيش دةكةم، دةمةوآ شيعر دةسةلاَت بيَت بة سةر ئةو دووانة. يانى كاريطةريةتييةكة ثيَضةوانة دةكةمةوة. يةعنى باكم بة فةرمانةكانى ئايين و سياسةت و هيض ئايينيَك نيية، لة بةر ئةوة ئيشيان تيَدا دةكةم، بةس وةكوو شاعيرآ بؤ زةوقى خؤم ئيشيان تيَدا دةكةم.

خالَى دووةم:هةر شيعرى كوردى بة طشتى و شيعرى زرووة بة تايبةتى، ئةو شاعيرانة خؤ شاعيرى باشن، بةلاَم هيَشتا رزطاريان نةبووة لة ثةرةستن، ليَرة شيعر دةنووسن، ثةكيان دةكةويَت و ثةنا دةبةنة بةر، ئةى درةخت، ئةى خوا، ئةى... واتة ئامرِازى بانط كردن زؤر بة كار ديَنن. ديسان شاعير ليَرة دا خؤى بة بآ هيَز دةبينآ، بؤية ثةنا دةباتة بةر فرياد رةسيَك. من بة ثيَضةوانةوة وام كردووة هةر هيض شتيَك ناثةرةستم لة شيعردا، هيض ئامرِازيَكى بانط كردن لاى من نيية. ئةوة دةلالةتة بؤ ئةوةى كة خؤم بة لاواز نابينم تا ثةنا بةرمة كةس.

سيَيةم:هيَشتا رؤمانسييةتيَكى زؤر ساوا لة ناو كؤمةلَطاى كوردى هةر بة طشتى تةنانةت ئةديبةكانيشمان، شيعرةكانمان ،باجيَك دةدةن بة نووسين، باجى بير كردنةوة لة مردن زؤر شتيَكى ئاسايية، يةعنى شتيَكة كةس ليَى رزطار نةبووة.من ئيش لة مردن بة شيَوةيةكى تر دةكةةم. بةرانبةر بة و سآ خالَةى لة فةرمان سالارى من ئازاديم داوة بة خويَنةر.باكيشم لة خويَنةر نيية. خويَنةر ئازادة بؤ خؤى كة شيعرى من دةخويَنيَتةوة هةست دةكات فةرمانيَكى ثآ ناكةم. بةلاَم من كيبريام داوة بة خويَنةر يانى خويَنةر ئيبداعيَكى خؤى هةبآ، طةورة بوونيَكى خؤى هةبيَت، يانى وجووديَكى خؤى هةبآ. بةرانبةر بة مردن باسى ذيان دةكةم. لة بةر ئةوةى من سوود لة ذيانةكة وةردةطرم. يةعنى ذيانى تؤ وةك خويَنةريَك, هةتا باسى ذيانى درةختيَك دةكةم، من باسى ذيانى بالَندةيةك دةكةم، باسى ذيانى بينايةك دةكةم. كة باسى خؤم دةكةم ئةو خالَةى كة طرنطة لة شيعر، ئةوة لة هيض شاعيريَك دا نيية، هةتا ئةوانةى كة مؤديَرِنيشن، يان رةنطة بيريشيان لىَ نةكردبيَتةوة، يان رةنطة بيريان لىَ كردبيَتةوة، وةك ضؤن نان فرِآ دةدةى. من ئيش لةو شيَوة زبانةش دةكةمةوة بةلاَم وةك ئةوان نانووسم. دبآ لانى نووسينت بآ، تةواو، من بة ضى بنووسم،" طؤران" شتيَكى بةكار هيَنابيَت من شتةكانىئةو بةكار ناهيَنم. يانى ناتوانم كةرسةى زبانى طؤران بةكار بهيَنم. ئةم تايبةتمةنديية ئيَستة بة ئاشكرا لة ناو شيعرى من ديارة. ئةم تايبةتمةنديية ثيَش لة من نيية لة شيعرى كوردى دا. هةر لة كؤنترين شاعير با بلَيَين، " بابة تاهيَر " تا دةطاتة ئيَرة نيية كةس بيرى لةوة نةكردبيَتةوة.ئةوة يةك لة تايبةتمةندييةكانة كة شيعرى ئةوديو منى ثآدةناسآ بةلاَم بةرادةرانىتريش ئيشيان كردية، كة بينيويانة لة ثيَش خؤياندا. بةلاَم ئةو شيَوةى كة لةو ديو دةنووسريَت, ( ئةوانةى كة من خويَندبيَتمةوة ) راستى ئةوةية كة دةتوانم بلَيَم ، زؤربةى ئةو شيَوانة لة حةفتاكانى ئيَمةدا نووسراون . ئيَستة ئةوان لةو بارودؤخة سياسيةدا تيَدةثةرِن كة ئةوى ئيَمة تيَمانثةرِاند. يةعنى بة رؤمانسيةتيَكى شؤرِشطيَرِانةى طوندانى، طوندانى.لة بةر ئةوة وا هةست دةكةيت ئيدى شيعرى نوآ هيَشتا رزطار نةبووة لةو كيَشانة، شارى نةبووةتةوة، بةرةو مؤديَرِن نةضووة. من لة بةياننامةكةش باس دةكةم كة دةبآ شيعر بةرةو ئةو قؤناغة بضيَت. من ئيش لة سةر هةموو بايةكانى سةر زةوى دةكةم، نةك هةر ئةو بايانةى كة هةر لة كوردستان هةية. من ئيش لة هةموو ذنةكانى دنيا دةكةم هى ئةفريقى، نةمساوى,هى فارسى، هى كورد، لة بةر ئةوةى هاوبةشيَك هةية لة نيَوانيان دا. من ئيش لة هةموو رووبارةكان دةكةم، لة هةموو مووضةكانى زةويى دةكةم، ئيش لة هةموو ئةسثةكان دةكةم.بة شى شيعرى ئةو ديو و ثيَشتريش و ئيَستاش دةتوانم بلَيَم ضاويان زؤر كراوة نيية ( ضاوى شاعيرى ) ضاويان سووكة. هؤى ئةوةش كةم خويَندنةوةية، ئاطادار بوونة لة كةون، ثةيوةندى تيَداية، وةك ضؤن جاران لة سةر زةوى طاليلة سةلماندى كة زةوى بة دةور خؤردا دةسوورِيَتةوة. ئيَستةش زؤر نازانن ، مةسةلةن ئيَستةش رؤشنبيرى كورد نازانآ ضةند رووبار لة كوردستاندا هةية، بة تاواويش رووبارةكانى شارةكةى خؤى نازانآ،ئةو نازانآ ضةند شويَنةوارمان هةية،زؤربةيان رازء نيازى سةبارةت بة زةردةشت نازانن، لة هاوين ناطةن وةك شاعيريَك ، وةك شاعيريَك لة سياسةت ناطةن، وةك شاعيريَك لة جوغرافى ناطةن. ئةوان وةك شاعيريَك تيَطةيشتنيان لة ميَذوو نيية، بؤية شيعرةكانيان ساوايةو هةر بؤية جةماوةريش ثيَى ناخؤشةو هةر بؤية جةماوةريش ساواية.

ََِ

كاك ئةنوةر ئيَستةش بةرةيةكى نوآء جؤرىَ لة شيعر هاتؤتة طؤرِآ كة ديدء تيَرِوانينيان سةبارةت بة شتةكان طؤرِاوة، رةخنةطرن، تيؤر وةك بناغةى تيَطةيشتن لة دةق دةروونى كراوةتةوة.واتة كة باس لة شيعرء ضيرؤكء هةر ذانيَريَكى هونةرى دةكرآ زياتر لة سةر تيؤر دةدويَن.تيؤر دةروونى بؤتةوة بؤ شاعيرء هونةرمةند . رةنطة زؤر شاعيريشمان هةبآ بة تيَطةيشتن لة تيؤر بنووسآ. ئةمةش بؤتة جؤرىَ لة فؤرِمء داهيَنان . مةسةلةيةكى ديكةش هةية، ئةويش نةهادينة كردنى سرووشتةو طيان بة بةردا كردنى شتةكانة.كةسايةتى ثيَدانء دوانى شتةكانى سرووشتة ، ئةمةش ثيَناسةيةكى ترى ئةو جؤرة شيعرانةية.

 

 ئةنوةر مةسيفى-كاك فةرزين باسى سرووشتت كرد من لة مانيفيستةكةمدا لة سروشت دةدويَم. سرووشت يةك لةو بةسةرهاتانةية كة نةيهيَشت شيعرمان لة ئاستى جيهانىدا ثيَشكةوآ. سرووشت بةردةوام شيعرى ئيَمةى طرتوة.سرووشت ئةطةر وةك رؤمانسيك ئيشى تيَدا بكرآ هةموو شاعيرىَ فةشةل ديَنىَ. دلَنيا بة سرووشت كؤتايي دآ ،دةبآ تؤ بة سةر سرووشتدا زالَ بى.رةنطة ثاش ضةند سالَىَ كة درةخت زؤر كةم بميَنآ،ئاو زؤر كةم بميَنآ،ضيا كةم بميَنآ. زؤر جار بير دةكةمةوة ،ئةمة زؤر رؤمانسييةتة. واتة تؤ دةتوانى بضيتة ناو ئةو كةسانةى ميكانيكن. زؤر ئاسايي ئةوانةى ئيش لة ميكانيكى دةكةن.شتيَكى ستاندار نيية بؤ تاقيكردنةوة.ئةمن بةش بة حالَى خؤم تيؤر زؤر كةم دةخويَنمةوة ، رقم لة تيؤرة.تيؤر بؤ شيعر، تيؤر بؤ ثةخشان، رقم لة زمانيشة وةك طرامةر يان كتيَبىَ كة لة سةر زمان نووسرابآ، قةت نايخويَنمةوة. يةعنى خؤم زمانيَكى خؤم هةية.

 

واتة حةزت لة ياساو دةستوورى زمان نايةت؟

  رقم ليَى دةبيَتةوة. كاتى خؤى كة (جلء بةرطء جمكةكان) نزيك بة 20 سالَ لةمةو ثيش بلاَو بؤةوة لة زؤر طؤشةو رؤذنامةدا هيَرش كراية سةرم كة من زمانم تيَك داوة. بةلاَم ثاش راثةرِينى 1991 ئازاديةكى باش رةخسا. من و دكتؤر مارف خةزانةدار كؤرِيَكمان بةست، لةوآ قةسيدةكةم خويَندةوة، مانيفيستةكةشم خويَندةوة، لة ئاخريشدا وتم بؤ هةموو ئةوانةى دذى منيان نووسيوة، نوءسيويانة كة من زمانم تيَكداوة لة ئيَستاوة تا دةمرم- ئةطةر لة ذيان مابم- ئةوةى زمانةوانى لة شيعرى من دةطرآ. من راست دةكةم كة شاعير نيم، مادام كة زبان نةزانآ. ئةطةر نة هيض كةسيَك نةيتوانيوة وا شيَعر بنووسآ. من بةو شيَوة طرامةرة شيعرم نةنووسية كة خةلَك شيَعريان ثآ نووسيوة، لة بةر ئةوة دوو جؤر طرامةر هةية، طرامةرى ئاسؤيى هةية كة هةموو خةلَك قسةى ثآ دةكا و زؤربةى شاعيرانيش بةو شيَوةية ئيش دةكةن.     

خةلَك شيعر دةنووسن. يان طرامةرى ئةستوونيش هةية، كة سؤسيَر باسى ليَكردووة، لة كؤرِيَك كة كؤليَجى ثةروةردة بؤى طرتم لة زانكؤى سةلاحةدين، يةكآ كوتى كاك ئةنوةر كاتآ كة شيَعرى تؤ دةخويَنمةوة برِآ طيَذ دةبم، ئةمنيش كوتم، حةقتة، دةزانى بؤ؟ لة بةر ئةوةى طةرامةرى ئةستوونى نيية، تؤ برِؤ سةر بالاَخانةيةكى ثةنجا نؤهم، ئايا سةرت طيَذ ناخوات؟ كوتى بةرةوةلاَ. من ئةستوونى دةنووسم طةرامةريَكى ئةستوونية ئةمة زؤر كةم ثيَى دةنووسريَت. ئةمن لة زؤر شويَندا باسى ئةوةم كردووة كة زبانى كوردى زؤر تايبةتمةندى خؤى هةية. بةلاَم شاعير وهونةرمةندمان زؤر كةمة.

 

شاعيرانى رؤذهةلاَت لة ذيَر بنةماكانى شيَعرى فارسى و بيانى زياتر بة دوو شيَوة شيَعر دةنووسن، يةكةميان شيعرى ئاخافتن ( طفتار ) كة شيَوة زبانيَكى تايبةت بة خؤى هةية، سادة و ثرِ ويَنة و جوانن، زؤر جار تيَكةلَ دةبيَت لة طةلَ زبانى كوضة و بازار دا بؤ نموونة،سةيد عةلى سالَحى. ئةوةى كةيان شيَعرى بنةمايية واتة ( ساختار ) ئةم جؤرة شيَعرةش تايبةتمةندى خؤى هةية، كة زؤرتر ئاورِدةداتةوة سةر فؤرِم و مؤسيقا و ئاهةنطى وشةكان و ثيتةكان.

وةك، شاملو، رةزا ضايضى، رةزا بةراهةنى،ئةحمةدى و...

ئةنوةر مةسيفى: من ثيَم واية كاك فةرزين، من ريَزم هةية بؤ ئةو شاعيرانة، تةرجةمةى برِآ لة شيَعرةكانيانم خويَندوةتةوة. بؤ نموونة شاملو، شاملوش كارى لة سةر طةرامةرى ئةستوونى نةكردووة، زياتر ئاسؤيية.هونةرمةندانةتر شيعريان طوتووة.شاملوش وةك، ثابلؤنيرؤدا، نازم حيكمةت، عةبدولوةهاب بةياتى و ئةوانةى شيَعريان طوتووة. بةس ئةم ثرسيارةشم هةية لة شاملو، بؤضى يةك ديَرِة شيعرى نيية لة سةر كورد؟ بة دريَذايى ميَذوو لة طةلَى ذياوة. شاملو يةك لةو شاعيرانةشة كة بة هاناى زؤر ميللةتانةوة ضووة كة بن دةست و ذيَر ضةثؤكةن. بؤضى شيَعرى بؤ كورد نةنووسيوة؟ نازم حيكمةتيش ئةوكارةى نةكردووة كة لة توركياش كورد هةية، وانيية؟ طةر باسى هيض ميللةتيَكى نةكردبا، ئةوة شتيَكىترة، بةلاَم باسى زؤر ميللةتى كةى كردووة. ئايا ئةفكارى نازيسيةت بة سةريدا زالَ بووة كة ئةو كارةى نةكردووة؟

شيعر لة ئةساسةوة دوو شيَوةى هةية، يةكآ رؤذانةية و خةلَك ليَى تيَدةطات بةلاَم هونةرمةندانة، يةعنى بةس خةلَك نازانآ ئةو باسى ضى دةكات. مةهيًَلةى خةلَك بةو ئاسانييةية، بةس خةلَكةكة نازانن طويَى لىَ بطرن. سةبكيَكيش هةية كة طرانة، زةحمةتة، ئيليةت، زةحمةتة، رامبؤ شاعيريَكى زةحمةتة،          

شاعيريَكى زةحمةتن لة ئؤرووثادا.رؤمانةكانى جيمس جؤيز زةحمةتة.بةلاَم لة هةمان كاتدا زؤر شتى ئاسانى تيَدا هةية، بةس هونةرمةندان با ئةوة لة هةموودنيا دا هةية، مةسةلةن شيَعرى هايكؤيى ،ثايانى ئاسانة بةلاَم تيَطةيشتنى زةحمةتة. بةلاَم كة تةماشاى شيعرى شاملو دةكةى، هيضيان نيية لةو دوانة. سةبكيَكى جيهانى سيَيةمة، لة قؤناغيَكدا تيَدةثةرِآ كة وا حةزيان دةكرد بنووسن. فروغ زؤر جوان دةدوآ.رةنطة بؤ كؤمةلَطاى رؤذهةلاَت نةختآ كرانةوةى تيَدا بيَت.ئايا فروغ ذيانةكةى وا بووة، يةعنى قةحبة بووة، ئةمة عةيب نيية بؤ وان، يةعنى ئةو لة طةلَ ئةو سوننةتة ( نة بة ماناى دينييةكةى ) ذياوة. لة طةلَ خةلَك كراوة بووة. بؤ نموونة ذنانى شاعيرى كورد ناتوانن وةك ئةو بنووسن، واقيعةكة جؤريَكىترة، ئايين زالَة بة سةرياندا. فروغ لةوةدا سةركةوتني بةدةست هيَناوة، دةنا خؤ فؤرِميَكى نويَى دانةهيَناوة. تةنيا واقيعى نووسيوة. طرنط نيية ئةتؤ لة طةرِةكى خؤت فؤرِميَكى نوآ دابيَنى، طرنط ئةوةية كة تؤ لة ئاستي جيهاندا فؤرِميَك دابنيَى. طرنط ئةوة نيية لة ئاستى نيشتمانى خؤت شتيَكت نووسيوة يان لة سةر خؤش­ويستن شتيَكت نووسيوة. طرنط ئةوةية تؤ بتوانى لة سةر ئاستى زةوى، ئايا ئيَمة هونةرمةنديَكمان هةية كة لة سةر ئاستى زةوى شتى نووسيبآ، بةو مةرجة سياسةت تةثلَى بؤ ليَنةدا بيَت؟ يةعنى هةن زؤركةس خةريكةدنيا دةناسآ بةلاَم لة ريَطةى سياسةتةوة . زؤر كةسي وا ناسران ، بؤنموونة فةلةستين وايان كرد كة ناسران ،دةنا خؤ زؤر طةورة نةبوون. شاعيرى هونةرمةند تيَكةلَى سياسةت نابىَ. من لةبةرادةرانى ئةو ديو هةندىَ شيعرم  ليَيان خويَندؤتةوة لة طةنجةكان: هةندى هةلَطرى زبانيان هةية.

 

 يةك لة حزة كاك ئةنوةر ... ثيم خؤشة بطةريَمةوة بؤ سةرةتاي باسةكة، ئيَوة كوتتان سروشت بةسةرئيَمةدا زالَة،ئةوةشتان طوت كة دةبىَ ئيَمة كاريَك بكةين كة بةسةر سروشتدا زالَ بين ,ئةم راستة ,بةلاَم ئيَمة لةجيهانيَكى مؤديرِندا دةذين ,يةك لةو تايبةتمةنديانةى مؤديرِنيزم، دةروونىكردنةوةى شتةكانة، دةروونى كردنةوةى سروشتة، واتة ئيَمة لةم جيهانةدا ثيَويست ناكات بة شويَن سروشتدا بطةرِين، ئةوانة لةناخى شاعيردا دةروونى دةبنةوة. بطرة بةثيضةوانةش زؤرجار لةسروشت دا دةبريَت ، بؤ نموونة رةنطة بة هؤى جؤرىذيانم ،بؤنى طولَىَ بؤ نموونةهةنار، شةوبؤ ، سيَو... نةزانم ، واتة لةبيرم ضؤتةوة.

ئةنوةر مةسيفى – كاك فةرزين ئةمن ثيَم واية كاتى ئةوة بةسةرضووة،سةردةمى دذايةتى بةسةر ضووة. يةعنى سةردةمى ئةوة نةماوة ئيَستة شتيَك بةسةر شتيَكدا بسةثيَنى. من ئيش لة ئايين دةكةم ، ئيش لة سياسةت دةكةم، ئيش لة مافيةت دةكةم ،ئيش لة دلَدارى دةكةم ، ئيش لة فرؤيد دةكةم، ئيش لة كلتوور دةكةم، يةعنى بيردةكةمةوة ئادةم سيَ ذنى هةبىَ،مةعقول نييَة كابرا نؤسةتسالََََ بذى و تةنيا ذنيَكى هةبىَ , يانى نابىَ . بؤ كةس باسى ذنةكانى تر ناكات، من بير لة هةموو شت دةكةمةوة، بؤ نموونة: بيرلةو درةختة دةكةمةوة ، حةزم ليَيةتى ئةودرةختة ورضى هةبىَ ، يانى ورض ميوةكةى بيَت. بير لة ثارادؤكس  دةكةمةوة، شتيكة كة لة وا قعيدا  هةية.

 

ئةو تايبةتمةنديانة،تايبةتمةندى شيعرى مؤديَرِنة، ئايا تؤ خؤت بة شاعير يَكى مؤديَرِن دةزانى؟

ئةنوةرمةسيفى- من ئةوةندة دةزانم شيعردةنووسم. جا نازانم مؤديَرنم، مؤديرِنيش هةية، ثؤست موديَرنيش هةية، ثؤست ثؤست مؤديَرنيش هةية.باوةرم بةمانة نييَة ,ئةمة تيَورناسةكان، رةخنةطران دايدةنيَن ،رةخنةطرةكان دايانناوة كة مةسةلةى ،رؤشنبيرى مرؤظىكورد ماوةيةك ماركس بوو بةلاَم هيضى لةئايين نةدةزانى، دذى ئايين قسةى دةكرد . يان ئيشى لةئايين دةكرد بةلاَم هيضىلة علومةكانى ترى نةدةزانى . دةبىَ مرؤظى ئيَستا ئيش لة هةموو شتةكان بكات. لةئايين بزانىَ لةمافيةت بزانىَ، لةفةلسةفة بزانىَ، بؤنموونة ديكارت قسةيةكىهةية كة بةسةرةتاى مؤديرنيزة ضاو ليَدةكرىَ .لةناو هةر مرؤظيَكدا خالَيَكى تريش هةية، هةر مرؤظيَك بيت، خويَندةوار بيَت، نةخويَندةوار بيَت، شاعير بيَت، دارتاش بيَت،...

من ثيَم واية سروشت زؤر زالَة، بؤ نموونة باس لة شاعيرانى كلاسيك بكةين ئةوةندة باس لة سروشت دةكةن، ئةوةندة باس لة ئينسان ناكةن. من لة شيعردا باسى ئيَشانى ددانى ئةسثيَك دةكةم، يان بالَندةيةكى عاشق دةكةم، لة شيعرى مندا مرؤظ تةوةرى سةرةكية.ئيش لة مرؤظ دةكةم. ئامؤذطارى ناكةم، باس لةسةر هةلَسوكةوت دةكةم. سروشت كةم لاى من هةية، بةس وشةية، منيش كارم بةم وشةية هةية.

 

كاك ئةنوةر ئيَوة سةرةرِاى ئةوةى كة بؤ ئةو شيَوازة شيعريةى خؤتان بةياننامةتان دةركردووة، بؤضى تا ئيَستا زؤر ليَرة لايةنطرى لىَ نةكراوة، بةلآم بة ثيَضةوانةوة لة كوردستانى رؤذهةلآت لايةنطرى زؤر ليَدةكةن و كردوويانة بة بنةمايةك بؤ شيعرى ئةمرِؤ.

ئةنوةر مةسيفى: ئةوةيان باس كردووة، برادةريَكى ئةوديو شيعريَكى منى تةرجةمة كردووة بة فارسى(عةبدولآ كةيخوسرةوى)لة رؤذهةلآت هةنديَك بةو شيَوةية ئيش كراوة و ليَرةش كة هيَشتا سةرةتايانة بةلآم باشة.بةلآم من زؤرم ثيَويست بةوة نية وةك هةنديَك شيعرى خؤم بناسيَنم و هةولأ بدةم بؤم وةرطيَرِن، هةولَى من ئةوةية كة كتيَبيَكى باش يان برادةريَكى باشم هةبآ كة بتوانم كةلَكى لىَ وةرطرم يان بتوانم شيعريَكى جوان بنووسم يان رايةكى جوان دةربرِم.ئةطةرضى ئيَستاش بؤم دةطيَرِنةوة كة لة بادينان شيعرى من دةخويَندريَتةوة و باسى ليَدةكرآ و باس لةوة دةكةن كة قسةى لةسةر دةكرآ و كةسانيَك بة دذايةتى هةستاون و خةلَكانيَكيش هاودةنط بوون لةطةلَم. ياكوو برادةر هةية كة لةسةر شيعرى نوآ نووسيويةتى و ئاماذةى بةوة داوة كة من توانيومة لة ريَطةى شيعرةوة دةسةلآتيَكى دوور لة دةسةلآتى ئايين و سياسةت دروست بكةم.من لةو دواييانةدا يازدة ئةلَقةم نووسيوة و بلآوم كردؤتةوة.من شيعرم دةرهيَناوة لة ناو سياسةت و ئايين و دةروونزانى و ميَذوو و لة هةموو شتةكان. ضونكة شيعر زؤر تايبةتمةندى تايبةتى خؤى هةية. وابوو كة جاران بؤ ويَنة ئةحمةدى خانى فةرهةنطى لة ريَطاى شيعرةوة نووسيوة، ئةوةش لةبةر ئةوة بووة كة كةس نةبووة بؤية نووسيويةتى، يا ئةوةيكة من بيَم جوغرافيا بة شيعر بنووسم. ئةوانة بةسةر ضووة. ئيَستا كورد دةضيَتة ئورووثا، دةطةرِآ، بةرضاوى فراوان دةبآ و لة شتةكان دةطات. لة ولآتانى ثيَشكةوتوودا، كةسيَك شاعير نةبآ عةيبة دةست لة شيعر دات. ئةطةر بة حيسابى ئاسايى بيَت هةموو مرؤظيَك دةتوانآ شيعربلَيَت، واتة هةموو ئينسانيَك بؤى هةية شيعر بنووسيَت، خؤ ئةوانةى كة حةيرانيان طوتووة خؤ خويَندةواريان نةبووة، بةلآم هةموو ئةوانةى شيعر دةنووسن، ثيَكهاتةى بايؤلؤذى و رؤشنبيريان جيا لة خةلَكةكةى ترة بؤية دةتوانن ئةو شيعرانة بنووسن كة دابرِانيَك دروست دةكةن و شتيَكى نوآ باس دةكةن و هةر شتيَكى نوآ لة هةموو دنيادا لة سةرةتادا سةركؤنة دةكرآ، جا ئةطةر بيَت و ئةوة رةسةن بآ و خاوةنى رؤشنبيرى زمانى خؤى بآ و لاسايى كةرةوة نةبآ، خؤى بؤ خؤى دةناسرآ. لةو جؤرة زؤر بووة لة دنيادا، بؤ ويَنة يونسكؤ ئةو شانؤنامة فةرةنسية لة سةرةتاوة كة شتى دةنووسى طالَتةيان ثآ دةكرد و تةماتةيان تآ دةطرت، بةلآم لة ئةنجامدا بوو بة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى، ديارة كة كةسيَك ئةطةر رؤشنبيريَكى بة توانا نةبيَت نابيَتة ئةندامى كؤرِى ئاكاديمياى زمانى فةرةنسى.

من ثيَم واية شيعرى كوردى لة رؤذهةلآت لة هةشتاكانةوة تا ئيَستا نةكةوتووة، واتة بةردةوامييةكى بة هيَمنى بووة و بةشيَوةيةكى مةدةنيانةتر ئيش لةسةر شيعر دةكةن. ئيَستا من كارةساتى هةلَةبجةو كيمياباران و ئةوةيكة خةلَكانيان لة هيَلى كؤثتةرةكانةوة فرِآ دةدا خوارآ، هةمووم لة شيعردا بةكار هيَناوة بةلآم نةك وةكوو شاعيرة هاوتا فارسةكان. بؤ ويَنة من لة شويَنيَك دةلَيَم: ئيَسك لة بيابان، دةسكى خاكةناسان.واتة ئيَسك لة بيابانةكان كراونةتة دةسكى ئةو خاكةناسانة.ئةو ئيَسكانة هى كيَية، هةر هى ئةو ئةنفالكراوة بةستةزمانانةية كة ئيَسكةكانيان لةوآ فرِآ دراوة. بةلآم خةلَك بؤى ناضآ واتة بير لةو هاوكيَشةية ناكاتةوة، وةكوو ئةوةية كابرايةكى شاعير بآ و بلَآ ئةنفالةكانيان بة ئيَسكةوة ناشتن و لة بيابانةكان و بة روونىهةموو شت باس بكريَت. بةلآم كة تؤ ديَى وةكوو شيعر باس لةوة دةكةى، ضونكة ئةنفال لة ميَذووىنوآ، كيميا لة ميَذووى نوآ، طؤرِانيَكى نوآ بوو بة نيسبةت كورد، كة واتة دةبآ تؤش بة رستةى نوآ ئيشيَكى نويَى لىَ دةر بكةى واتة ئيَستا ناكرآ بة تير و كةوان لةطةلأ فرِؤكة و دةبابة شةرِ بكةى دةبآ تؤش دةبابةت هةبآ. يان كاتآ كة نالى باسى خؤشةويستى دةكرد، جيا لةوةيكة من باسى خؤشةويستى دةكةم، بؤ ويَنة ئيَستا من شيعريَكم هةية بة ناوى "بةلةميَكى ثرِهاوين" و جيا لةو شيَوانةى كة طوتراوة واتة دةبآ جيا بآ و بةشيَوةيةكىتر بيَت.

 

مامؤستا ئةطةر باس لة شيعرى طةنجانى ئةم دة سالَةى دوايى بكةين لة كوردستانى باشوور، بة راى من نةيانتوانيوة لة ذيَر ديكتاتؤريةتى زمانى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن و هةروةها نةيانتوانيوة لة فؤرم و شيَوةى شيعرى شيَركؤ دةرباز بن. بة راى تؤ ئةمة هؤى ضية؟

بة راى من ئةوة هؤى ئةوةية كة ئةوانة كةسانيَكن كة رؤشنبيريان نية، دةنا ئةطةر خاوةنى رؤشنبيرى بوونة دةتوانن شتى نوآ بدؤزنةوة و ئيش لة ناخى خؤياندا بكةن.واتة من كة تةمةنم 53 سالَة هةمان بيركردنةوةم هةبيَت كة طةنجيَكى تةمةن 13 سالَة هةيةتى، من لةطةلأ كورِةكةى خؤشم كة طةنجة جياوازيم هةية، بةلآم هةست دةكةم كورِةكةى من سادةية ضونكة هيَشتا ذيَرخانى رؤشنبيرى نية و بيركردنةوةكانى سادةية و هيَشتا نازانآ بلَآ بؤ لةدايك بووم و هيَشتا ئيشى لةوة نةكردووة، هةركات بيرى لةوة كردةوة كة بؤ لةدايك بووة دةتوانآ ذيَرخانيَك بؤ خؤى دابنيَت كة خؤى ثآ بثاريَزيَت.جا ئةو طةنجانةى كة ئيَستا دةست لة شيعر دةدةن ئةطةر ذيَرخانيَك بؤ خؤيان بدؤزنةوة قبوولأ ناكةن لاسايى كةسيَكى تر بكةنةوة، ئةطةرضى هةموومان بة قؤناغى لاسايىكردنةوةدا تيَثةرِ بووين.بةلآم هةر كاتيَك كة بيرت لة خؤت كردةوة و زانيت كة حةز لة ض كراسيَك دةكةى يان لة ض ثانتؤلَيَك، لة كوآ دابنيشى يان ض رةسميَكت ثآ جوانة، يان خةلَك شتى رةشى ثآ جوانة تؤ مؤرت ثآ جوانة. جا زؤر كةس هةية تا دةمرن خؤيان نادؤزنةوة يانى رةنطة ئةوة نةزانن كة ئةدةب بةس ماناى ئةوةى نية ببيَتة شيعر، لةثالأ نووسينى شيعريش شتيَك هةية كة دةبيَتة داهيَنان، رةنطة هةنديَكيان لة قؤناغيَكدا بير لةوة بكةنةوة كة بؤ بةس هةر شيعر، خؤ داهيَنانيش هةية، ئةطةر بيَن و شيعرى جيهانى بخويَننةوة، كؤمةلَيَك شيعرى باش بخويَننةوة وةك نيما كة بة باوكى شيعرى نويَى فارسى دادةنيَن كة شيعريشم لىَ خويَندوةتةوة، لة ثاش ئةوانة شاملوو ديَت كة هةركام شتيَكى كردووة.بؤ ويَنة لة شيعرى كورديدا "بابةتايةر" هةية، ثاش ماوةيةك مةلاى جزيرى ديَت، نالى ديَت، حاجى قادر ديَت، طؤران ديَت.بةلآم مابةينى ئةوان شاعيرمان زؤرة بةلآم ئةوانة كةلَةبابةكةيانة، شاعيرى ديكةشمان هةن جوانيان نووسيوة بةلآم ضية، ئةوانة مةرحةلةكةيان نةديوة، بؤ ويَنة شيعرى فةرةنسى وةردةطرآ."بؤدليَر"هةية، "رامبؤ" دآ، "مالارمة" دآ، "بريتؤن" دآ، يان لة شيعرى ئينطليزى قوتابخانةى شيلى و ئةوانة دآ و لة هةموو دنيادا، لة مابةينى ئةو شاعيرانةدا شاعيرى تريش زؤرة، جوانيشيان نووسيوة، بةلآم زمانى تايبةتيان نةبووة. طرينط ئةوةية كة زمانى تايبةتى خؤت هةبآ.بؤ ويَنة ئيَستا وةك رةخنةطرةكان دةلَيَن من هةر شيعريَك بلآو بكةمةوة ناوى خؤشمى لةسةر نةبآ دةناسريَتةوة، ئةوة زؤر طرينطة. ئةوة يةك لة تايبةتمةنديةكانى شاعيريَكة.زؤر كةس ويستيان وةك من بنووسن سةرنةكةوتن، لةبةر ئةوةى دنياى ئةوان نةبووة و ريَطةىتريان دؤزيةوة و ئيَستا بة ريَضكةىتر دةنووسن. كةسانيَك كة ئيَستا وةكوو شاعيرانى ثيَش خؤيان دةنووسن، ماوةيةك دةنووسن و هةنديَكيش هةر بةردةوام دةبن، هةنديَكيان خؤيان دةدؤزنةوة و رةنطة بتوانن بةو شيَوازة بنووسن كة خؤيان ثيَى هةست بة خؤشى دةكةن.

 

من دةتوانم شيعرى ضةند شاعيريَكى طةنجى ئيَرة كة ذمارةشيان كةم نين، هةموو ريز بكةم بيان كةم بة يةك شيعرى دريَذ و هيض زيانيَك بة شيعرى هيض كاميان نةكةويَت، مةبةستم ئةوةية بلَيَم بة شيعرى بةرةى ئةمرِؤ لة كوردستانى عيراق ئةوندة نزيكن، تيَكةلآون و ئةوندة ميتؤدةكان تيَكرار دةبنةوة كة هةموو دةخاتة ذيَر ركيَفى جؤرة زبانيَكى شيعرى كة شيَركؤ بيَكةس ثيَى دةنووسآ. واتة ئةو شاعيرانة نيشانةيةكيان بؤ ناسينةوة نية، شيعرى يةكيان دةخويَنمةوة لةطةلأ ئةوى ديكةيان فةرقى نية، وادةزانم هةموو ئةو شيعرانة يةك كةس نووسيويةتى. تؤ ثيَت واية بؤ واية؟ ئايا بارودؤخى فةرهةنطى، سياسى، ئابوورى، كؤمةلآيةتى، كاريطةرى هةبووة لةسةر ئةو جؤرة شيعرانة يا شتى ديكةية؟

قسةكةت زؤر جوانة.رؤذآ برادةريَك قسةيةكى جوانى كرد، جاران لة طوندآ يةك دةستارِ هةبوو، خةلَىك هةموو طةنميان ثآ دةهارِى.سةردةمى نالى، هةموو وةكوو نالىيان دةنووسى، طؤران هات، هةموو وةكوو طؤران دةياننووسى. روانطةييةكان هاتن فةترةيآ سةركةوتنيان بة دةست نةهيَنا. بةلآم لة هةشتاكانى شيعرى كوردى، ئةوةى لة هةوليَر بة تايبةتى، كة دةبيَتة شةستةكانى ئيَوة، كؤمةلَة شاعيرآ دةهاتن هةر يةك بة جؤرآ شيعرى دةنووسآ. دةى ئةوة طرنطة. يةعنى هةموو مرؤظيَك هاوبةشيان هةية لة بةينياندا، بةلآم تايبةتمةنديشى هةية لة هةمان كاتدا، هيض مرؤظيَك لة مرؤظيكىتر ناضآ. ئيللا لاسايى كةرةوةكان وةك يةك دةكةن. جا ئيَستة طرينطيةكة لةوةداية، ثيَمواية هةموو شاعيرآ توانايى هةية، مةرج نية هةموو توانايى شيعريان هةبآ، ئةمن ثيَم واية شاعيرى بة توانا كة خؤى دؤزيةوة، طويَضكةى خؤى هةية، زبانى خؤى هةية، ئةو شيعرانةى كة جةنابت طوتت، ئةطةر هةمووى كؤ بكةيتةوة و لة ديوانيَكدا ضاثى بكةيت و ناوى كةسى لةسةر نةبآ، كةس نازانآ هى كيَية. ئةوة خؤيان نةدؤزيوةتةوة. يةعنى ناسنامةى نية، ناسنامةيةكى شيعرى لة طيرفاندا نية، بؤية وةك شاعيرانى تر دةنووسن. هةلَبةت هاوبةشى هةية لةنيَو هةموو مرؤظةكان، لة ئادةمةوة بطرة ثيَش ئادةميش مرؤظ هةبووة، بةلآم كةس زاتى نية باسيان بكات.(بة تةئكيد)يةعنى هةموو هاوبةشيَكيان هةية، تةنانةت لة نيَو ثيَغةمبةراندا، كة تايبةتمةندى خؤى هةية، زؤر طرنطة مةسةلةن يةكآ نووسينى داهيَناوة، يةكآ جلءبةرطى داهيَناوة، ثيَغةمبةرى زؤرى تريش هةبووة، هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميةكيان داوةتة دياردة كؤمةلآيةتيةكان. لة شيعريشدا واية. وةك ضؤن لة ثيَغةمبةرةكاندا هةية، مةسةلةن ضةند ثيَغةمبةريَكى بةتوانا هةية واتة شتيان ثيَية. بةلآم لة مابةينى ئةو ثيَغةمبةرانةش زؤر ثيَغةمبةرى تريش هةبوو كة هيض ئيزافةيةكيان نةبووة، تةنيا بةردةواميان داوة. لة شيعريش واية، لة شيعرى كورديش دةلَيَن، بابة تاهيرة، لة ثيَش ئةويش هةية بةلآم هيَشتا نةدؤزراوةتةوة، وةك ضؤن ثيَش لة ئادةميش هةر بووة.

      

 

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Fri 27 Jan 2006 ساعت 5:52 PM |