ئوستوورة و موَسيقا
كلود لوي ئيستراوس
و/ فةرزين
لة ثيَشةكىئةم كتيَبانةداHomme nu, le cruet le cuit. my thologiq ues لة مةرِ ثةيوةندى نيوان ئوستوورة و مؤسيقا برِىَ شتم نووسيبوو ، ئةمة بوو بة هؤى نارِةزايى و بة هةلَة لة مةبةستةكةم تيَطةيشتن . ثيَيان وابوو لة خؤمةوة دةرم هيَناوة. لة ولَاتانى بريتانيا و بطرة فةرةنسةش هةر وايان دةزانى.بة ثيَضةوانةوة من وا بير دةكةمةوة كة نةك هةر ثةيوةنديان ثيَكةوة هةية ، بةلَكو ثةيوةندييكى دوو لايةنةشيان هةية.يةكةميان ثةيوةندى ليَكضوون و ئةوى كةشيان ثةيوةندى نزيكايةتى، ضييةتى هةردووشيان هةر يةك شتن .ئةو شتةى كة يةكةم جار بيرم بؤى ضوو ،ثةيوةندى ليَكضوون بوو. ئةمرَؤ مةبةستةكةم روون دةكةمةوة:
دةربارةى ليَكضوون ئةوةم دةزانى طةر بمانةوةىَ لة ثارضة مؤسيقايةكى partition musicale بة شيَوةيةكى بةردةوام حالَى بين ، ئوستوورةش هةر واية.طةر ئوستوورة وةك رؤمان يان وتاريَكى رؤذنامة بخويَنينةوة ، واتة بطؤرِدريَـت، ديَرِ بة ديَرِ و لة ضةثةوة بؤ راست ، وةرِز دةبين و تيَى ناطةين ،.بؤ وةى كة دةبىَ بة شيَوةيةكى طشتى تيَبطةين.با ئةوةش بزانين مانا و حالَى بوون لة دريَذى و بةرزى كارةساتةكةدا نيية ، بةلَكوو تيَطةيشتنى لة كؤى كارةساتةكةداية ، تةنانةت ئةطةر ثشت سةر يةك نةيةن .
كةوابوو ئوستوورة دةبىَ وةك ثارضة مؤسيقايةكى ئؤركيَسترا بيخويَنيتةوة، دةبىَ وةك لاثةرِةيةكى نؤتى مؤسيقى ليَى تيَبطةين .ئةوةى كة لة سةر هةلَطرى يةكةم لاثةرِةدا نووسراوة ، بة خويَندنةوةى ئةو توخمانةية كة لة ذيَرةوة هاتوون ، هةلَطرى دوو و سيَش ئامادةية .واتة نةتةنيا دةبىَ لة ضةثةوة بؤ راست بخويَندريَتةوة بةلَكو دةبىَ بة شيَوةى ئاسؤيى و ئةستوونيش بخويَندريَتةوة . ئةم دياردةية ضؤن و بؤ ضى ثيَك هات ؟ من ثيَمواية لايةنى دووهةم ثيَويست بوو، واتة نزيكايةتى . لة واقيعدا ئةمة كاتيَك دروست بوو كة ئؤستوورة بة تةواوةتى لة بةين نةضبوو ، بةلَكوو لة ئةنديَشةى رؤذئاواييةكاندا ثلةيةك هاتة خوارةوة و بوو بة ثلة دوو . واتة لة سةدةى رؤنسانسدا ئوستوورة جيَطةى خؤى دا بة رؤمان .هةر لةم سةدةدا بوو كة نموونةطةلى طةورةى مؤسيقا نزيكايةتى كرد لة رةوتةكانى سةدةى هةذدة و نؤزدة .
لةم ثيَشةكيةدا ، مؤسيقا بيضمة سوننةتيةكةى ويَلَ كردووة و كاردانةوةيةكى عةقلَانى و سؤزدارى ثةيدا كردووة . ئوستوورةش لة هةمان كاتدا ، هةمان كاردانةوةى بووة.هةلَبةت دةبىَ مةبةستم لة مؤسيقا روون بكةمةوة، ئةو مؤسيقايةى كة جيَطةى كاردانةوةى عةقلاَنى ئوستوورةى طرتوةتةوة ، ئةو مؤسيقايةية كة لة سةدةى حةظدةدا بة بةرهةمةكانى فرسكؤبالَدى fresco baldi و لة سةدةى هةذدةدا بة باخ دةستى ثيَكرد .هةر ئةو مؤسيقاية كة بة مووزار و بيَتؤظيَن و واطنيَر لة سةدةى هةذدة و نؤزدةدا طةيشتة ئاخرين ثلةى جوانى و ثووختى .
بؤ وةى مةبةستةكةم روونتر بيَت نموونةيةك لة ئؤثيَراي ضوارةمى واطنيَر ديَنمةوة:
ئةويش نموونةى ring (ئةنطوستيلة) ية . يةكىَ لة طةورةترين دةستكةوتةكانى ئةم ئؤثيَراية ضاوثؤشى كردن لة عشقة. كاتىَ كضةكانى ضؤمى رةن ئالبيَريخ alberich ئاطادار دةكةنةوة كة بؤ بة دةستهيَنانى ئالَتوون دةبىَ لة ئةشقى ئينسانى ببوورىَ ، لةواقيعدا ئةمة ثةياميَك لة خؤ دةطرىَ ، كاتىَ كة ئالبيَريخ دةلَىَ من ئالَتوون بة دةست دةهيَنم ، واتة عةشقى ويَلَ كردووة.ئةوةى كة روون و ئاشكراية ماناى ئةدةبيةكةيةتى كة ئاطامان دةكاتةوة ئالبيَريخ خةريكة عةشقةكةى لة كيس دةضىَ .
ماناى دووهةمى لة والكيَرى دا la waklkyri) (لة كاتيَكى سةرسوورِهيَنةردا ثيَك ديَت ، كاتىَ كة زيطمؤند siegmund)) زانيويةتى كة براى زيطلين دة( sieglid).بةلاَم درةنطة ، ئةو عاشقة و خةريكة زينا دةكات . لةو كاتةدا زيطموند شمشيَريَك لة تةنةى داريَك دةرديَنىَ ، ثاشان مؤسيقايةك دةبيسترىَ كة دؤرِاندنى عةشقيَك راظة دةكات .زيطمؤند ثشت لة عةشق ناكات بةلَكو بؤ يةكةم جار تامى عةشق دةضيَذىَ .
ماناى سيَهةمى لة ثةردةى سيَيةمى والكيَرى دووثات دةبيَتةوة. ووتان ( wotan)شاى خودايان كضةكةى برؤنهيلدة (brunhilde) دةكاتة خةونيَكى سيَحراوييةوة، بازنةيةك لة ئاطر بة دةوريدا دةكيَشىَ ، هةلَبةت دةكرىَ بليَين ووتان لة عةشقى كضةكةى دةست هةلَدةطرىَ ، بةلاَم ئيَمة قةناعةت بةوة ناكةين .
ئةمة دةقاودةق لة ئوستوورةكاندا دةيبينين،واتة مانايةك كة لة سىَ كاتى جياوازدا و بة دريَذايى ضيرؤكةكة ديَتة ئاراوة.يةك جار لة سةرةتادا، يةك جار لة نيَوةندةوة، يةك جاريش لةكؤتاييدا.
هةلَبةت ئةطةر نموونةكان بةراورد بكةين لة طةلَ ئؤثيَراكانى يةكةم و دووةمى ring .من دةمةوةىَ نيشانى دةم تةنيا ريَطةيةك بؤ تيَطةيشتن لةمانة ئةوةية كة هةرسىَ ثيَكةوة ضاو ليَبكةين و بيانخةينة خانةيةكةوة، تاوةكو بزانين ئايا دةتوانين وةك كاريَكى سةربةخؤ خويَندنةوةمان لة سةرى بيَت؟
ئةو خةزينة ئالَتوونة كة لة قوولاَيى ضؤمى رةن داية و ئةو شمشيَرةى كة لة ناو دارة ئةفسووناويةكةى ذيان نوستووة و ئةو ذنة(برونهيلدة)كة ئاطر ثاسةوانيةتى ، مانا و ضةمكةكةى ئاواية: خةزيَنة و شمشيَر و ذن تةنيا يةك شت نين .ئالَتوون شتيَكة بؤ طةيشتن بة دةسةلاَت ، شمشيَر كةرةسةيةكة بؤ بةدةستهيَنانى ذن و سةربةستى ، ئاويَتةبوونى ئةم سىَ واتاية ضاكترين راظةية بؤ ئةوةى لة كؤتايى شامطاى خودايان بة دةستى برونهيلدة ئالَتوونةكة دةطةريَتةوة بؤ ضؤمى رةن ، كةواية ئةم دوانة لة روانطةى جؤراو جؤرةوة يةك شت نيشان ئةدةن .ئةم مانايةش ثيَويستة ، بؤ نموونة : هةر ضةندة ئالبيَريخ عةشقةكةى لة دةست دةضىَ بةلاَم دةتوانىَ بة بةرةكةتى ئالَتوونةكةوة دلَى ذنيَك بة دةست بيَنىَ كة دايكى مندالَةكةى ( هاطن ) ة .زيطمؤنديش بة هؤى سامانى شمشيَرةكةوة دةبيَتة خاوةنى كورِىَ بة ناوى زيطفريَد. لة مانا و راظة كردنى ئةمانةدا شتيَك بةر ضاو ناكةويَت ، ئةويش ئةوةية كة نزيكايةتى رةطةزى لة بةينى هاطن و خاين لة طةلَ زيطفريَد و قارةمانةكةدا نابينرىَ . ئةم نموونانة بةسن بؤ ءةى بلَيَين جؤرى شيكردنةوةى ئووستوورة و مؤسيقا لة يةك دةضن .لة كاتى بيستنى مووسيقيدا شتيَك دةبيستين كة لة شويَنيََكةوة دةستثيَدةكا و لة جيَطةيةكدا كؤتايى ثيَديَت .بؤ نموونة سةمفؤنيا: سةرةتا ، ناوةند،كؤتايى هةية. طةر كات بة كات نةتوانى ئةو دةنطةى كة دةيبيستى لة طةلَ كاتى دوايى و كاتى ثيَشوودا تيَكةلَى كةيت و سةرنجى بؤ رانةكيَشى ئةوة ناتوانى ليَى حالَى بيت ، ضيَذى ليَوةر ناطرى. ياسايةك لة مؤسيقادا هةية بة ناوى "مانا و طؤرِينى مانا "(themes et variations) طةر لة طؤرِانى مانايةكدا، ماناكةى ثيَشةوةت لة بير بميَنىَ ئةوة دةتوانى لة ثارضة مؤسيقايةك تيَبطةيت . بةم شيَوةية زةينى وةرطرى مؤسيقا يا ئؤستوورة دووبارة سازى دةكات ، ئةم دووبارة سازيية لة هةر دوو زةمينةكةدا ، وتةزاى ليَكضوون نيية ، بةلَكو مووسيقى بة ئافرِاندنى بيضم و وينةى تازة ، تةنيا ئةو بنةماية دةدؤزيَتةوة كة لةوة ثيَش لة ذيَر دةسةلاَتى ئؤستوورةدا بووة.وةك فؤط (fugue) كة لة كاتى باخ دا بيضمى طرت . بة شيَوةيةكى سةرسوورِ هيَنةر لة ئؤستوورةدا ، دوو كةسايةتى ، دوو طرووثى كةسايةتى، لة دذايةتى يةكدان .بؤ نموونة دةتوانين يةكيان بة ضاك و يةكيان بة خراث دانيَين ، هةرضةندة حةول دةدةين مةسةلةكة سادة بكةينةوة.
ضيرؤكى ئؤستوورة ، ضيرؤكى دةستةوطرووثيَكن كة دةيانةوىَ لة دةستى طرووثيَكى ديكة خؤ رزطار بكةن. طرووثيَ ، طرووثيَكى ديكة راودةنىَ و زةرةرى ثيَدةطةيةنيَت ، جاربةجارىَ طرووثى (A) دةطات بة طرووثى (B) و جاريَكيش طرووثى (B) هةلَديَت و ئةمةش بة شيَوةى "فؤط"ة.لة زبانى فةرةنسى دا بةم جؤرة ثرسيار و وةلاَمدانةوة دةلَيَن ( le sujet et la reponse).
بارودؤخى بةرانبةر واتة دذ(antithese)يا وةرطيَرِان و بة دةنط كردنى، لة تةواوى ضيرؤكةكةدا دريَذةى هةية تاكو دةطاتة ئةو رادةى كة دوو طرووثةكة تيَكةلَ بة يةكدى دةبن و ئةم شيَوةش بةرانبةرة لة طةلَ (strette) لة فؤط دا ، واتة بةشيَكة ثيَش لة ئةنجام ديَت . لةو بةشةدا مانا سةرةكيةكانى فؤط زؤر دةبن و لة سةر يةك كؤ دةبنةوة ، لة كؤتاييدا بة شةرِ و ثيَكدادانيان تةواو دةبىَ و بةم جؤرة ئةو دوو بنةما سةرةكية لة تةواو ئؤستوورةدا كة لة شةرِ ثيَكدادان ، دةطةنة يةك . ئةم شةرِانة رةنطة شةرِيَك بيَت لة نيَوان هيَزة سرووشتيةكان يا ثةرِ سرووشتيةكان، وةكو ئاسمان و زةوى ، خؤر و هيَزى ذيَر زةمينى . ئةم رةها بوونة بريتية لة ئاويَتة بوونى دوو ئةسلَى دذ بة يةك كة لة بةرزى و نزمى (accords) ةكةدا ثيَك ديَت . ئؤستوورةش بة يةك طةياندنى دوو سنوورى دذ بة يةكة.هةروةها دةتوانرىَ روون بكردريَتةوة كة ئوستوورة يان طرووثىَ لة ئوستوورة ، بنةمايةكي وةكو ، سؤنات ، سةمفؤني ، رؤندؤ ، تووكاتا، يا هةر بيضميَكيتر لةو ضةشنةيان هةية كة بة شيَوةيةكى ناخودئاطا لة ئؤستوورة وةرى طرتووة . با ضيرؤكيَكتان بؤ بطيَرِمةوة، كاتىَ كة كتيَبى "ثوختة و ناثوختة"م دةنووسى ، ويستم بةشةكانى بة شيَوةيةكى مؤسيقايى داريَذم ، واتة بةشيَكى ناو بنيَم سؤنات و بةشيَكيترى رؤندؤ... طةيشتمة ئوستوورةيةك كة نةمتوانى لة بنةماكةى حالَي بم و بيضمة مؤسيقاكةى بؤ داريَذم . ناضار ثةنام بردة بةر دؤستيَكى ئاهةنطساز . لةثيَشدا داستانةكةم بؤ طيَرٍايةوة و ثيَمكوت : دوو ضيرؤكى جياوازة، بةرةبةرة تةشةنة دةكةنة نيَو يةك و لة ئاكامدا تيَكةلَى يةكترى دةبن . تؤ بةو جؤرة مؤسيقاية كة وةها بنةمايةكى هةبىَ ضى ثيَدةلَيَى؟ كوتى تا ئةو جيَطةى من ئاطادارم شتيَكى وا لة مؤسيقادا نيية . دواي ضةند حةفتة ثارضةمؤسيقايةكى بؤ ناردم كة بنةماى هةمان ئوستوورةى تيَدابوو. بةراوردكردنى زبان و مؤسيقا ، وةك مؤسيقا و ئوستوورة سةرنج راكيَشة. بؤ نموونة زبانناسةكانى هاوضةرخ لة سةر ئةو باوةرِةن كة توخمى بنةرِةتى زبان، بريتية لة فؤنؤتيك (phoneme) واتة ئةو دةنطانةى كة ئيَمة بة شيَوةيةكى ناشيرين بة ثيت نيشانى ئةدةين ، كة بة تةنيا واتايةكيان نية، بةلاَم بة تيَكةلَ كردنيان مانا دةبةخشن . دةتوانين بلَيَين نؤتةكانى مؤسيقاش هةر وان . يةك نؤتى : لا- سى- دؤ - رىَ ... بة تةنيا واتايةكيان نيية، بةلاَم كاتىَ تيَكةلَ دةبن، دةبن بة مؤسيقا . طةر لة زباندا فؤنؤتيك توخمى بنةرِةتية ، لة مؤسيقاشدا توخمى بنةرِةتى هةية كة رةنطة بة فةرةنسى ثيَى بلَيَين (soneme) و بة ئينطليزيش (toneme). بة هةر حالَ بةينى ئةم دوانة ليَكضوون زؤرة. لة ثلةيةكى سةرترةوة فؤنتةكان لة طةلَ يةكدى تيَكةلَ دةبن و وشة دروست دةكةن و لة ئاويَتةكردنى وشةكان رستة ثيَك ديَت . بةلاَم لة مؤسيقيدا وشة نيية ، بؤوةى كة توخمة ماديةكان واتة نؤتةكان ثيَكةوة تيَكةلَ دةبن و "رستة" و ميلؤدي (melodie) دروست دةبىَ . كةوابو لة زباندا سىَ ثلةى تايبةت و ديار هةن كة بريتية لة : فؤنؤتيكة تيَكةلَبووةكان، وشة و لة وشةكانيش رستة دروست دةبىَ. بةلاَم طةر لة مؤسيقيدا نؤت شتيَكة وةك فؤنؤتيك ، ثلةي وشةسازى بؤ نيية، بةلَكو لة فؤنؤتيكةوة(نؤت) راستةوخؤ بة رستة دةطةين .
دةتوانين ئوستوورة لةطةلَ زبان و مؤسيقيدا بةراورد بكةين .بةو جياوازيةوة كة لة ئوستوورةدا فؤنؤتيك (واج) بوونى نيية و سادةترين توخمى وشةن ، بةومةرجةى كةزبان وةك نموونةيةكى بالاَ و بةراوردى (paradigme) لةبةرضاو بطرين ، وةك : واج ، وشة، رستة. لة مؤسيقدا بةرانبةر بة واج ،رستة هةية.بةلاَم شتيَك بةناوى وشة نيية. لة ئوستوورةدا بةرانبةر بة وشة ، رستة هةية، بةلاَم واج نيية. كةوابوو هةر دوو بابتةكة يةك توخميان كةمة.
تيَطةيشتن لة ثةيوةندى زبان و ئوستوورة و مؤسيقا ، تةنيا بة ئةسلَ و نةسلَ و زبان ثيَك ديَت .واتة ئوستوورة و مؤسيقى لة زبانةوة سةرضاوة دةطرىَ.بةلاَم لة دوو شويَنى جياوازدا طةشة دةستيَنن، مؤسيقى دةنط دةكات بة ئؤبذة ، دةنطيش لة زباندا هةية، ئوستوورة ،مانا(aspect sens) دةبةخشىَ، ئةويش هةر لة زباندا هةية.
فردينان دؤسؤسؤر(Ferdinand de saussure) ،سةلماندى كة زبان دوو دةظةرى جيا نةكراوى هةية،روالَةت و مانا.هاورِيَم رؤمةن ياكؤبسيَن كة كتيَبيَكى بة ناوى (روالَةت و مانا)كة دوو شيَوةى جياوازن،بلاَوى كردوةتةوة.لةلايةكةوة دةنط هةية،لةلايةكى ديكةوة هيض مانايةكى بىَ دةنط لةدةرةوةى ئةو دةظةرةدا نيية.لة مؤسيقادا،دةظةرى دةنط بةرزترةلةئوستوورة و دةظةرى مانايى.لةتافى مندالَيمدا حةزم دةكرد ئاهةنطساز بووماية يان لانى كةم رابةرى ئؤركيسترا.ئةو كات حةولم دا ئؤثيَرايةكى خؤم، كة ئؤثيَرانامةكةى خؤم نوسيبووم و تةواوى كارةكانى بؤ خؤم سازم كردبوو،ئاهةنط دروست بكةم،بةلاَم نةمتوانى ضؤن ميَشكم شتيَكى كةم بوو.
بةرِاي من تةنيا مؤسيقى و ريازى(ماتماتيك) دةتوانن ببنة دايكى كةرةسةى كاتى طونجاو. لة بيرمة سةردةمانى شةرِ كة ثةنابةر بووم،رؤذىَ لة نيويَورك لة طةلَ داريوس ميلو شامم دةخوارد،ليَم ثرسى: كةى دةتزاى دةبية ئاهةنطساز؟ وةلاَمى دامةوة، دةورانى مندالَى كة دةضووة خةو جؤرىَ لة مؤسيقاى دةبيست كة هيض ثةيوةنديَكى لة طةلَ ئةو جؤرة مؤسيقاية نةبوو كة باو بوو.دواتر تيَطةيشت ئةو مؤسيقاية، مؤسيقايةك بوو كة ئيَستة خؤى ليَدةدات و تايبةتة بة خؤى.من بيرم لةوة دةكردةوة كة مؤسيقى و ئوستوورة دوو دةستة خوشكى زبانن.هةر كام لة شويَنى خؤيةوة دةروات.هةرضؤن لة ئوستوورة دا كةسىَ بةرةو باكور دةضيَت و يةكىَ بةرةو باشوور و ئيدى يةكتري هةرطيز نابيننةوة. ئةطةر نةمتوانى بة دةنط ئاهةنط دروست بكةم رةنطة بتوانم لانى كةم بة مانا تةسنيخى بكةم.
ئةو هاوسةنطيةى كة من دامناوة،تا ئةو جيَطةى كةئاطادارم تةنيا لةمةرِ مؤسيقاى رؤذئاوادا كةلةم ضةند سةدةى دواييدا طةشةيان كردووة،دةخويَنمةوة.بةلاَم ئةمرِؤ شاهيدى شتيَكين كة لةو دةضىَ.ئةو كاتةى ئوستوورة خةريك بوو لة ناو دةضوو،رؤمان جيَطةى طرتةوة.ئةمرِؤكةش رؤمان خةريكة لة بةين دةضىَ و رةنطة ئةو شتةى لة سةدةى هةذدةهةمدا روويدا،واتة بنةماى مؤسيقى و كاردانةوةى ئوستوورةى كرد بة هى خؤى. رةنطة مؤسيقايةك كة ناسراوة بة(seriel) رؤمان وةك ذانريَكى ئةدةبى بخاتة نيَو جانتاكةى خؤيةوة.
سةرضاوة:
جهان اسطوره شناسی:(مجموعه مقالات)
و/ جلال ستاری

