ئالَؤزى شيعر
سةيد مةحمود سةجادى
و: فةرزين
ئةمرِؤ خةلَكانيَكى زؤر بةدةست ئالؤزى شيعر بةطشتىء شيعرى نيمايىء بةتايبةت شيعرى سثى شاملؤيى دةنالَيَنن، تا ئةو رادةية كةبةطالَتةوة لةدواى تةواوبوونى شيعريَك دةلَيَن: شتيَكى ليَتيَنةطةيشتين "المعنى في بطن الشاعر، بةم شيَوةية دةرباز دةبن. بةلآم بةرِاى من ئةم تيَنةطةيشتنة لةشيعردا نية، بةلَكو لةرِازو رةمزىء ئالَؤزى جيهانيَكة كةشاعير دةيةويَت بيدؤزيَتةوة. ئةوةش بزانين شيعر (راحت الحقوم) نية بآ ئةوةى بيجووى، قووتى بدةى يان ضيَذى ليَوةربطرى. برِيَك لةخويَنةران ضاوةرِوانى ئةوة لةشيعر دةكةن كةهةركات لةسةر كارةكةيان طةرِانةوة لةطةلَ كوثآ ضادا يان كوثآ شةربةتى بةهار نارنجدا بيخويَنةوةو لةطةلَ تامى ضاكةدا بةه بةهيَكء ضةهضةهيَكيش ليَدةنء ئيدى تةواو.
ئةمةش لةئاستى شانء باهؤى شيعرو شايستةى شاعيردا نية. شيعر هةلَنجاوى شعورى شاعيرةو لةطةلَ دنيايةكى سيَحراويىء ئالَؤز كةشاعير لةطةلَ ئةو هةموو ثانتايىء كؤسثء ضةلَةمةدا تةنطيان ثيَهةلَضنيوة. شيعر ناردراويَكة لةئةنديَشةو هزرى ستاتيكاى شاعير، لةهةستء نةستى ئةو لةزةينء ثةردة سثية داثؤشراوةكانى عاتيفةو كؤمةلَيَك كةبةهةموو رةنجةكانء خؤشيَكانء طيروطرفتةكانى دةذى.
شيعرى شاعير "مادةى سرِكةر نية" ئارام كةرةوة نية، لةرِيزى ضاو و نيَرطةلةو قاوةدا نيةو، شيعرى شاعير هاواريَكى ئاناريشستء ئاطاكةرةوةية، بآ ئةوةى دروشمء شيعار بدات. تابلؤيةكى شيَوةكاريية بآ ئةوةى هةر شتيَك بةشيَوةى ئينتزاعى ريَك لةسةر جيَطةى خؤى دانرابيَت. شيعرى ئةمرِؤ خويَنةر مةجبور دةكات بيربكاتةوة. شيعر ضيَذى دةداتآ، بةلآم نة ضيَذيَكى بةرِوالَةتء كةم خايةن يان بآ بايةخء ناخؤش. بةلَكو ضيَذيَكى وات دةداتآ كةخويَنةر بآ ئةوةى هةست بكات دةخريَتة نيَو كةشمةكةشء ئةو طيروطرفتة ناخؤشانةى كةمرؤظى هاوضةرخ هةيةتى.
فردريك ويلهام نيضة لةكتيَبى "واى وت زةردةشت" لةديَرِيَكى كورت دا دةلَآ: بيَزارم لةوةى كةبةبآ بيركردنةوة دةيخويَنيتةوة، كةوابوو شيعر دةبآ بةكةرةسةى تيَطةيشتنء بيريَكى تيذو ثرِ زانياريةوة دةستى بؤ بةريت. دةبآ تيَكةلَ بةشاعيرى شاعيرةوة بيَتء خؤى بخاتة ئةوكاتء شويَنةى كةشاعير لةو دنيا ثرِ رازو رةمزةدا ئةو شيعرةى نووسيوة.
خويَنةرى شيعر جياوازة لةطةلَ خويَنةرى وتاريَكى زانستى يان هونةرى يان ئةدةبى. خويَنةرى شيعر هاوبةشة لةطةلَ شاعير يان بةواتايةكى تر عةقلَى جيانةكراوةى شاعيرة. شاعير بؤ نووسينى شيعر، شتيَكى لةثيَش ئامادةكراوى نية. تةزآ، نوقورضكيَكى مةرِمووزى نةناسراو تةواوى وجودى شاعير داطير دةكات، شتيَكى سيحراوييةو ديوة تاريكةكانى نةستى شاعير روون دةكاتةوة، دواية نيطايةكى دلَستيَن، دةعوةت كراو، ئةو ئاوازة ثرِ لةرِازو رةمزة. ئةو شعورة ناردراوة، ئةو ثةيامء هؤشياريية كةئيلهامى ثيَدةلَيَن، ئةو هيَز و وزةية كةلةطةلَ دةرونء خودى شاعيردا خؤى دةنويَنآ بآ ئةوةى ويستى خؤى بـآ دةكشآ بةلاى حةقيقةتى شيعردا كةخةرمانةيةكى سةرسورِهيَنةر و غةريب دةورى داوة، شاعير نازانآ دةضآ بؤ كوآء ئامانجةكةى كويَية.
شاعير نووسةرى وتاريَك يان ريثؤرتةى هةوالَيَك نية كةمةجبور بيَت بؤ خويَنةرى راظة بكات، رةنطة لةسةرةتاشةوة ئامانجيَك نةبيَتء لةريتمء ناوةرِؤكء بابةتى شيعرةكة زانيارى نةبيَت، لةبنةرِةتدا شيعرى شاعير بابةتى نية، تةنيا ئةو شيعرانةى بؤ مةبةستيَكى دياريكراو نووسرابن، ئةوةش لةطةلَ ضيةتى شاعيردا دذايةتى هةية، شيعريَك كةهةموو شتيَكى لةثيَشةوة دياريكراو بيَت، بةدلَنياييةوة ئةوة ئيدى شيعر نية. ئةو شيعرةى كةتةواوى داتاو كةرةسةو ضؤنيةتى ديارو ئاشكرا بيَت، رةنطة ريَكوثيَكء قورس بيَت، بةلآم شيعريَكى بةضيَذو جوان نية، شاعير بةشويَن شيعرةكةى خؤيدا دةرِواتء ئةم وشترة ميهرةبانة شاعير دةطةيةنيَتة خانويةكى ثرِ لةسةقامطيرىء ئاسايش.
شاعير ذن يان ثياويَكى سةرسورِماوة لةجيهانى "كتءثرِةكان" "ئاليس" طةليَكى ثاكء ضةتوونة كةدةضيَتة نيَو جيهانيَكى نةناسراوى شتة سةيرو سةمةرةكان، بآ ئةوةى خؤى بيةويَت. شاعير لةضاونوقانيَكدا خؤى لةمةيدانيَكدا، زةويَكدا، جةنطةلَيَكدا دةبينيَتةوة كةنامؤية بؤى، دةلَيَى خةون دةبينآ يان لةخةوندا ثياسة دةكات. هةموو ئةمانة بؤ ئةو لةدنيايةكى جوانء شيرين يان فةزايةكى ترسناك، خةونيَك دةكاتة حيكايةت.
شاعير لةنيَو كؤمةلَآ دةستةواذةو رووبةرِوويى ئةم بطرةو ئةو بةردة ونء ئاشكرادا لةطةلَ جيهانيَكى شووشةيىء سيَحراوييدا هةنطاو دةنيَت. ئةو هةلَدآ، دةرِوات، سنطى فراوانتر دةكاتء دةضيَتة ثيَشةوة، تا دةطاتة نوختةيآ كةهةرطيز لةوةثيَش نةيديوةو نةيناسيوة. ديارة ثياسةكردن لةم دنيايةدا سةرسورِهيَنةرةو ضيَذيَكى ئةوتؤ دةبةخشآء دةبيَت بةشيعر.
ثيَموابيَت ئةم وتةية هى "ثؤل ئيلوارى" شاعيرى فةرةنسيية كةدةلَآ: "ئةطةر كةسيَك ليَم بثرسآ لةفلآنة شيعردا ويستووتة ضى بليَى؟ دةلَيَم من قةت نةمويستووة شتيَك بلَيَم، لةواقيعدا مةبةست تةنيا دروست كردن بووة كةئةو شتةى منء ويستومة، دروستم كردووة)، نابآ ضاوةرِوانى ئةوة بكريَت كةشاعير مامؤستاى ئةخلاق بيَت يان فرياد رةس بيَت، يان ئامؤذطارى بكاتء كؤمةلَناسيَكى هةلَكةوتة بيَت، يان سياسةتمةدار، ميَذوونووسيَكى زيرةك بيَت، ئةبآ ئةوة لةشاعير ضاوةرِوان بكريَت كةتةنيا شاعير بيَتء بةس. هةرضةندة ئةو بةويستى ئيَمةش كارى نية، ئةو قسةى خؤىء كارى خؤى دةكاتء ويستى ئيَمةش بؤ ئةو زؤر طرنط نية.
ئةطةر بالَداريَكى دةستةمؤ بؤ خؤى نةيةويَت بخويَنيَت قةت بؤ كةس ناخويَنآ، شاعير، شاعيرة ض ئيَمة بمانةويَت ض نةمانةويَت، تةنانةت ئةطةر ئيَمة بمانةويَت شاعير نةبيَت هيض كاريَكمان بؤ ناكريَت. ئةم سةرضاوة بةثيَى دةستوريَكى سروشتى هةلَدةقولَآء ئاوة زولآلَء شيرينةكةى دةبةخشآء هيض كةسيَكيش تواناى ئةوةى نية، شاعير بطةرِيَنيَتةوة لةئافرِاندنء نووسين.
ياساى شيعرو شاعيرى وةك نامووسةكانى سروشت واية، بةريَطةى خؤيان دةرؤنء بةسازى هيض كةسيش هةلَناثةرِن.
"من"ى شاعير لةطةلَ "من"ى هةركةسيَكى تردا جياوازة. لةذيانى رؤذانةيدا ثياويَك يان ذنيَكى ئاسايية، بةلآم لةكاتى شيعر نووسيندا دةضيَتة نيَو جيهانيَكى ديكةوة كةتةنيا هةر هى ئةوةو هيض كةس لةبارودؤخء هةلومةرجى ئةو دنياية زانيارى نية.
زؤرجار ديومانة لةشيعرى شاعيريَك رةخنة دةطيريَت يان راظةى جؤراوجؤر دةكرآء جوان دةزانين لةطةلَ هةقيقةتء جةوهةرى شيعرةكةى ئةودا زؤر دوورن.
ئةو هةرطيز لةسةر ئةو بابةتةى كةويستى ئةوانة، بيرى نةكردوةتةوة، يان هةر بةبيريشدا نةهاتووة. ئةوان راوبؤضوونى خؤيان دةخةنة سةر شيعرى ئةو، واتة بةبيروبؤضوونى خؤيان شيعرةكة هةلَدةسةنطيَنن، ئةمة زةحمةتةو زةحمةتيَكى طةورةترة بؤ شاعير. ئةفلاتون دةلَآ: "خودى شاعير لةشيعرةكةى كةمتر شت تيَدةطات تاكو ئةوى دى" رةنطة ئةمة هؤكةى ئةوة بيَت، تيَطةيشتنى شاعير زؤر جياوازترة لةكةسانى تر. شيعرى شاعير ئيمزاو مؤرى شاعيرة، شوناسى ئةوة، بةدلَنياييةوة تةنها تايبةتة بةخودى خؤى، هيض تيَطةيشتنيَك يان بؤضوونيَك نزيك بةواقيعةتةكةى نية.
ئيَستا ئيَمة لةدنيايةكدا دةذين كةشيعرةكانمان، ناتوانآ ضةمكى سادة، ئةخلاق، ئامؤذطارى بكاتء بةثيَضةوانةوة توندو جنيَو ئاميز بيَت. شيعر دةستكةوتى ئاطايىء هوشيارى سادةى هونةرمةندانةى شاعيرة. ئاطايى لةجيهانيَك كةبةتةواوى طةورةيىء ثانتاييةوة خاوةنةكةى شاعيرةو لةطةلَ ئةوةش دنيايةكى بيَزاركةرو دةرةكى لةطةلَ دنياى ثانء ضكؤلةى دةروونى خؤيةتى. شاعير لةنيَو دالآنء كؤشكء تؤنيَل طةليَكى بآ كؤتايى لةهاتووضؤداية. هاوار دةكاتء دةنط دانةوةى هاوارةكةى دةهيَنآ بةسةر كاغةزيَكى سثيدا. ضؤن دةكرآ ضاوةرِوان بكريَت ئةو كةسةى كة لةنيَو ئةم جيهانة ئالَؤزةداية ناوةرِؤكيَكى سادةو ئارام بةخشى ببيَت.
شيعر بةرهةمى كاتء شويَنة. بةرهةمى شاعيريَكى سةدةى هةذدةى فةرةنسة لةطةلَ بةرهةمى شاعيريَكى سةدةى بيستى ئيَرانى يان عةرةبى يان ئةمريكى جياوازة. جياوازى شيعر ثةيوةندى هةية بةجياوازى مرؤظةكانء طؤرِانى كاتةكان، بةلآم سةرةرِاى ئةوةش زؤربةى شيعرةكان، شيعرى رؤذنء برِيَكيش شيعرى هةتا هةتايى، "سان جؤن ثيَرس" شاعيرى طةورةى فةرةنسا دةلَآ: "ئةطةر لةتاريكىء ئالَؤزى شيعر سكالآ بكةن، ئةم تايبةتمةندية لةخودى شيعردا كةئاطايى كردنةوةية، بوونى نية، ئةم ئالَؤزية كارى شةويَكى تاريكة كةشيعر ئةركى دؤزينةوةيةتى".
سكالآ دةكةين كةشيعر ئالَؤزة، ليَى تيَناطةين، ئةى مخابن كاتآ كةشيعر فرِآ دةينة سووضيَكةوةو بلَيَن: شتى قؤرِى وتووة" بةلآم لةوة بآ ئاطاين زؤربةى ديمةنة جوانةكانى شيعر، هةر لةم تاريكىء ئالَؤزيةداية. رؤذانة سةدان وشةو رستةى جؤراوجؤر دةبيستينء بةسانايى ليَى تيَدةطةين، ئةمانة وشةو رستةطةليَكن كةبؤ ئيَمة سودمةندو بةثيَزن، ثةيوةندى ئيَمة لةطةلَ ذيانء دةوروبةرمان سادةتر دةكاتةوة، بةلآم شيعر نين، ئةو رستانةى رؤذانة لةطةلَ يةكترى بةكارى دةبةين لةوشة دروست بوون، شيعريش لةو دروست بووة، بةلآم ئةم دوانة هيض ثةيوةنديَكيان ثيَكةوة نية.
دةنطى زةنطى دةرطاكة سةرنجى ئيَمة بؤ لاى خؤى رادةكيَشآ، بؤئةوةى دةرطاكة بكةينةوة، دةنطى تةلةفؤنةكة، دةنطى هارِمؤنيَكى خؤش، ميلؤدييةك، موسيقايةك ئيَمة دةخاتة نيَو ضيَذيَكى سةيرةوة، دلَخؤشمان دةكات، طؤرِانكارى دروست دةكات لةدةروونماندا، سوديَكى ماديشى نيةو ناشمانةوآ بطةينة ئامانجآ يان ماناو ضةمكيَك.
كةواتة هةميشة سادةيىء جوانى رستةكان جوان نين. "ثةرويز ناتيَل خانلةرى" دةلَآ: دةكرآ لةنيَو كاسة سةرآ، ثةيكةرةيةكى جوان وةكو ميكل ئانذ ئاو بخؤيتةوة بةلآم ميكل ئانذ بؤ ئاو خواردنةوةى دروست نةكردووة".
سودمةندى لةطةلَ هونةردا ثةيوةندى ئؤرطانيزمى نية. ئيَمة دةتوانين لةثارضة موسيقايةكى ئؤكسترا يان فيلارمؤنيَك ضيَذ وةربطرين، بةلآم هيض سوديَكى بؤ ئيَمة تيَدا نية. رةنطة ماناى "كؤميؤزيسيؤن" و "كؤتايى" و "كؤميؤزيتؤن" نةطةين، بةلآم ضيَذى ليَ دةبينين.
كآ دةتوانآ سةمفؤنياى شتراوس، ضايكؤفسكىء بتهؤظنء شؤثانء مؤزارت.. رةتكاتةوة. ئةمانة ض دةلَيَن، مةبةستيان ضية، دةيانةويَت ضى رابطةيةنن، ض ئامؤذطارييةك دةكةن، لةواقيعدا هيض.
كةوابوو وتةزاى سودمةندى لةوتةزاى ستاتيكا جياوازة. دروشمى ثةيامى هونةرمةند لةراستيدا تيَكؤشانيَكى سةركةوتوو نية بؤ راكيَشانى هونةر بؤ هةريَمى زانست، ئةطةر ئةركى كؤمةلآيةتىء سياسى باش بووناية يان طرنط بووناية، ئةوة دةبوو باشترين هونةرمةند لةبلؤكى رؤذهةلآت يان ئةو ولآتانةى كةخاوةنى سياسةتيَكى جيهانين. دةشزانين وا نية. ئةطةر هةذارىء نةدارى هؤى ثةيدابوونى هونةربوناية، ئةوا دةبوو تةواوى شاعيرانء نووسةران لةولآتانى هةذارنشينى ئةفريقاو ئةوروثا بووناية.
زؤرجار شيعر لةجةنطةى راظةكردنء تةفسيرى رةخنةطران، ئةدةبياتدا دةمرآء بةتةواوةتى جوانى خؤى لةدةست دةدات.
جةوهةرى طةورةى شيعر لةزاتيةتى ئةم نةهيَنيةداية. شيعر لةم ئالؤزىء رازو رةمزةدا بيضم دةطريَت، رةنطة بمريَت يان هةلَبيَت. ريشةى طيا لةعةرزداية، ئةطةر رايكيَشى ئةوة دةمريَت. ئةطةر بمانةويَت ماناى شيعر بةتيَطةيشتنى خؤمان بكةين ئةوة شيعرمان لةو شاراوةيىء ئالَؤزيةى هيَناومانةتة دةرةوة، رةنطة بمرآ.
ئيَمة لةطةلَ شيعردا لةثةيوةنديداين، دةبين بةهةظالَ، ضيَذى ليَوةردةطرينء لةو ثةيوةندية دؤستانةداو لةو ئالَؤزىء نةهيَنيةدا شيعر ثةيدا دةكةين. هةموو ثيَمان خؤشة ئةم دةرطاية بكةينةوةو بزانين لةو ثشتةوة باس ضية. ئةوةش بزانين كةشيعر خشتة نية كةهةلى بكةين. ئةم رازو نةهيَنآ جوانة، هةر شتيَك لةثشت خةرمانةيةك لةئالَؤزى، سةرةرِاى طرنطى ثرِ بيَت لةشتى شاراوةو نةهيَنى سةرسورِهيَنةرو ثرِشكؤ. ئةو هةموو رةخنةطرو راظةكةرة كة لةشيعرى حافزى شيرازى شتيان نووسيوة، تاكو تيَطةيشتن دروست بكات لةئيَمةدا لةرِاستيدا هيض شتيَكيان زياد نةكردووة بةحافز. كاريَكى بيَهودةيان كردووةو ئاويان لةهاوةن كوتاوة. هؤكةشى ئةوةية حةقيقةتى شيعرى حافز ثةيوةستة بةو دنيا دةرونيةى خؤيةوة.
خويَنةريَكى ئاسايش لةشيعرى حافز ضيَذ وةردةطرآ، هةرضةندة كةنةشزانآ مةبةست لةشيعرةكة ضية كاتآ كةهةموو كةليَنةكانى شيعر روون بيَتةوة يان بزانين كةروون بوةتةوة، ئاوا ئيدى شيعرطةرايىء طرنطى ناميَنآء دةضيَتة نيَو زبلَدانةوة.
راظةكردنى شيعر، شيعر لةهونةرةوة دةباتة نيَو ئةدةبياتةوة، لةكاتيَكدا كةشيعر بةشيَوةيةكى سروشتى بةهونةرةوة بةندة، كاتآ كةبمانةويَت ليَى تيَبطةين بةدةستى خؤمان كةسايةتىء شوناسى شيعر وةكو طولَدانيَكى ناسك دةشكيَنين. شيعرمان لةهونةر جياكردوةتةوةو خستومانةتة نيَو قوماشيَكى ناشيرينء داثؤشراوى ئةنديَشةو ئةدةبةوة. ئةدةبيات ثيَكهاتةى لقآ لةزانستة، بةلآم شيعر سةرضاوةيةكى زولآلَة لةهونةر.
حافز هونةرمةنديَكى طةورةية. شاعيريَكى هةلَكةوتةيةو دووبارة نابيَتةوة، رةنطة شيعرى حافز يان سةعدى يان مةولانا لةثؤليَن بةندى ئةدةبيات دا بيَت، بةلآم لةرِوانطةى شيعرو حةقيقةتدا لةرِيزى هونةرمةندايةو، هونةر لةطةلَ جوانيدا ثةيوةندى هةية، بةلآم زانستء ئةدةبيات بةدروستى ء راستطؤيى. هةرضى لةقولآيى سروشت رؤدةضين، زياتر ئالَؤزى تيَدا دةبينين. قولآيى جةنطةلَ ئالَؤزة، جوانء ئالَؤزة، قوولَى دةريا ئالَؤزة، ئالَؤزو جوان. هةرضى قوولَترو ئالَؤزتر بيَت جوانىء طيرايى زؤرترة. رازى جوانى بةواتا واقيعةكةى، ثةيوةستة بةنةناسراوىء ئالَؤزىء كةليَنة تاريكء نهيَنييةكانيةوة.
مجلةى شعر شمارة 32 سالَى 1382

