تبليغاتX
غه ریبیت ده که م

شیعر. وتار . وه رگیٌران. چاوپیکه وتن...

 هاشم سراج و عه بدولمو ته لیب عه بدولا

ديمانةى: هاشم سةراج –  عةبدولموتةليب عةبدولاَ

                                                                  فةرزين

 

لة حةفتاكانى ئيَمة واتة نةوةدةكانى ئيَرة، ئةدةبياتى كوردىء شيعر بة تايبةتى طؤرِانكارى زؤرى بة سةردا هات . واتة شيَوازى نووسينء بيركردنةوة طؤرِاء هاتة نيَو مةيدانيَكى تازةوة. ئةوكات لة كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى باروودؤخى سياسييةوة سنوورةكان وةك ئيَستة نةبوون،راطةياندن زؤر بة كةمىء كورتى دةطةيشت . كوردستانى رؤذهةلاَت لة ذيَر كاريطةرى ئةدةبياتى فارسء ضةن شاعيريَكى كورد وةك ئةنوةر مةسيفى، رةفيق سابير رةوتيَكى نوآ دةستى ثيَكردء جؤرآ لة نووسين هاتة ئاراوة كة زياتر ئاورِدانةوةية بؤ فؤرِمء زمانء تةكنيكى سةردةمء ... بةو هؤيةى كة خؤم يةكيَكم لةو كةسانةى كة هةر لة سةرةتاى دةستثيَكردنى ئةو رةوتة بة جوانى ئاطام ليَى بووة، ئةو كةسانة هةموو دؤستانى نزيكء بةرادةرى خؤم بوون ، لة نزيكةوة شتةكانمان دةدىء دةخويًَندةوةو راى خؤمان سةبارةت بة شيَوازة جؤراوجؤرةكان دةردةبرِى. تيؤرى شيعرى فارسىء تةكنيكى ئةوانمان دةقؤستةوة بؤ سةرزمانى كوردىء بة كةلَك وةرطرتن لة شيَعرةكانى رةفيق سابيرء ئةنوةر مةسيفى شيَركؤ بيَكةسء... توانيمان بة شيَوةيةكىتر شيعر بنووسين،كة ئيَستة ئةدةبياتى كوردى كةرت كردووة بة دو قؤناغ.

 

 هاشم سةرِاج: ئيَستة من خةريكى ديداريَكم لةوانةية طؤناهة من غةدر بكةم لة خةلَك. فةلعةل ماجيدى كابرايةكى عةرةبة، ئةزموونى زؤر جوانى شيعرى هةية لة ناو عةرةب، تةسنيفيَكى زؤر جوانى كردووة لة سةر شيعر، لة بةينى شاعيرء ساحير. شاعير كيَية؟ ساحير كيَية؟ يانى دةتوانين ئةم نموونةية ثراكتيزة بكةينةوة لة سةر هةموو جيهان، تةنانةتشيعرى كورديش.شاعيرى يةكةم ئةوةية كة بةهرةى تيَداية، بةهرةمةندة،بةهرةيةكى خودادادى هةيةء دةتوانى شت بنووسىَ، شت بجوولَيَنيَتةوة، لة ناو كردةكانى نةماندا كار بكات، تووشى جؤرآ كة ثيَى دةوترآ "تةلةفوق" هةلَقولاَوى شيعرى بيَت شتةكان ثيَى دارِيَذيَت. دووهةم حالَةت ئةوةبة ، خةلَك هةية كة ئةوبةهرةيان تيَدا نيية،(بةهرةى شيعرى) ،بةهرةى ئةدةبيان تيَداية، بةهرةى ئةدةبى تؤ دةتوانى لة خيلالى خويَندنةوة و رؤمان و ئةو شتانة, ئةو بةهرة ئةدةبية بيكةى بة هةندآ شيعر, بةلاَم ئةو بةهرة بة قوةتةى يةكةمى تيَدا نيية. سيَيةم حالَةت كة زةيفة كة ثووضة كة ثيَى دةلَيَن شاعيرى درؤزن, كازب. ئةوانة لة ثيَن هةندآ طةمةى زبان, طةمةى ئيستعارة و كيناية, هةندآ شت دروست دةكةن لة سةر وةرةقةى خالَى بة خةلَكى دةدةن. لةوانةية خةلَك هةبآ, ئةو خةلَكة هةلَخةلَةتن. كة واتة شيعرى يةكةمى ساحيَرى شاعيرى بةهرةمةندى بة قوةت هةر سآ حالَةتى تيَداية. بةهرةى يةكةم تةلةفوقى ثيَى دةكاتو هى ليَدةريَذيَت, بةهرةى دووهةم سؤزى دووهةمى هةموو ئةدةبياتى دنياى تيَداية, سيَيةم كةزةبةكان, درؤيةكان, جؤريَكى جوان بارطاوى دةكات لة نيَو طةمةى زباندا, ليَرةوة شيَعر دميَنيَتةوة. نالى يةك لةو طةمانة بوو كة ئةو سآ حالةتةى تيَدابووة يانى ساحيَر, سؤزدار, كةزةب, درؤزنى زةبان. ئةو سآ حالَةتةى تيَكةلَ كردووة و ئةو تيَكستانةى داوة. لة ئةدةبي كوردى, حالَةتى دووهةم ضيَذ ثيَنادا, حالَةتى سيَيةم, فةرامؤشم دةبآ, بة دواى حالَةتى يةكةمدا دةطةرِيَم من وةك خؤم شاعيرم و تةواو. ئةوانى تر كة من بؤ خؤم يةك خةسلةتم تيَداية كة لة بةيتى يةكةمةوة شيَعر دةناسم, دةزانم شيعرى  كيَية تةواو.

   عةبدولموتةليب عةبدولاَ: بمبوورة كاك هاشم وتةكانت كورت دةكةمةوة، مةبةستىكاك هاشم  زياتر ئةوة بوو كة شتيَك ئةطةر ضيَذت نةداتآ ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ ضيَذت نةداتآ، ئةطةر شتآ ئةمرِؤ لة طةلَت نةبآ، ئيدى شتيَك نيية كة ثيَى بوترآ شيعرى ئايندة، ئيَمة بةو خةونانةوة تواينةوة، دةزانى... تةواو بوو، هيض بةديلىَ نيية بلَىَ بلَىَ سبةينآ وات بؤ دةكةمء كؤمةلَىَ خةونت بداتآ. ئيَستة ئينسان لة خةونا ناذيةنين. ئينسان لة سةر ئيَستاى خؤى دةذيةني. ئيَستا ضيية؟ ئيَستا تؤ ضى بة من دةبةخشى؟ ضؤن لةزةتم دةداتىَ؟ من بؤ ئةوة ناذيم مةسةلةن سبةى بير لةوة بكةمةوة شيعرةكانى تؤ ضى بوونء ضؤن بوون؟ يةعنى مةبةستةكةم زياتر زياد كردنى شتيَك بوو ةب وتةكانى كاك هاشم.

 هاشم سةرِاج: من شتيَكى بضووكى ثىَ زياد بكةم. شتيَك هةية، تيَكست. تؤ هةر تيَكستآ هةلَبدةى شتيَك هةية بةر لة تيَكست كة خويَنةرة. لاى من خويَنةر طرينطة. ئةو تيَكستةى كة نةتوانآ ئةو ثيَوةنديية، ئةو ثردة، لة طةلَ خويَنةر درووست بكات خؤى لة خؤيدا مردووة. كةواية ئيَمة ضى دةنووسين؟ تيَكستى كراوة دةنووسين؟ تيَكستى كراوةش خةتارناكترين تيَكستة بة مةفهوومى ذاك دريدا، بة مةفهوومى بارت. ضونكة يةك كؤمةلَ نةديتراوى لة ذيَر سيستةمة زمانييةكانى خؤى هةلَطرتووة. خويَنةر طةورةترين بةشدارة لة هةلَوشاندنةوةى تيَكست. ئةو دةتوانآ دووبارة كة ئةو ضيَذة وةردةطرآ هةلَيوةشيَنيَتةوة. جؤرةها كةنالأء كايةو تةئويلء راظةى جياى لة سةر بكات. كةواية شتيَك هةية ئةوةى كة من بةو دوو حالَةتة باسم كرد. دوو حالَةتى دووهةم. ناتوانىَ خويَنةر بيبينآ. ضى دةبينآ؟ كتيَبيَك دةبينآ شيعريَكى ئالَؤز، كؤمةلَىَ وشة، كؤمةلَآ رستةى ئالَؤز كة ضيَذ نابةخشآ. وتيَكيشى بدةين بؤئةوةى،بؤئيَمة لةئةدةبى كلاسيكى كوردى ئيَستامان خؤيَنةر ئيَستةش دةيكات بة هةلَوةشاندةوة،حةتاطؤرانىبيَذةكانىخؤمان ئيَستا، بؤعةدنان كةريم ئةوطؤرانيانة هةلَدةبذثَرىَ .يان هةروةها خةلَكىتر، كةواتة ئةو تيَكستانةنةمرن تا رادةيىَ، هةلَبةت من باوةرِم بة نةمرى نيية.تيَكستيش نةمر نيية هةتا ماوة.بةس كؤمةلَىَ ضيَذى شاراوةى غةريب هةية لة ناى زبانةوة،بةو حالََةتانةوة خؤينةر دةورووذيَنىَ، خؤيَنةردةطةيةنيَتة ئةوحالَةتة جوانانة كةبتوانىَ ضيََذ لةو شيَعرة بةهرةدارانة،ئةوانةى بؤشيعرخؤلَقاون ،ئةوانةى بؤشيَعر لة دايك بوون ،وةربطرىَ.ئةوانةىشتى دةستكرد و كؤمةلىَ شتى كؤمةلاَيةتى و ئابوورى دةكةنة شيعر، ئةوانة مةوزووعى شيعر نيية.شعير ستاتيكة،شيعر نووسينةوةى سةرسوورِهيَنةرترين ستاتيكة، بةراستى .

 

شووثةن هاويَر دةلَىَ " شيعر جيهانى مؤسؤل نيية، بةلَكو خودى حةقيقةتةكانة".

هاشم سةراج : سىَشت هةية لةذيانى مرؤظايةتيدا ، شيعر ، رةقس، طؤرانى. هةرسيَكيان ثةيوةنديان بة يةكةوة هةية.هةموو تيَكستىَ ثةيوةنةى بةو حالَةتانةوة هةية.ئةطةر رةقس بةئيماذ بة جةستةتةعبير دةكات ،شيعر بة وشة دةيكا، طؤرانى بة دةنط.شيعر هةلَطرى ئةو حالَةتانةية.شاعير لة لامةرئى دةذى...

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : ببوورة كاك هاشم ، شيعر عيلاقةى بةو لةحزةية هةية كة بيبةخشىَ بة تؤ. ئةطةر شيعر نةتوانىَ دةريضةيةك بكاتةوة ، دةريضةيةك بؤ خويَنةر بكاتةوة ، ئةطةر فةزايةك نيشانى خؤيَنةرنةدات ، ئةطةرنةيخاتة سةرخةيالَى بيركردنةوة، يةعنى لةو حالَةتةداية كة دةتوانىَ ضيَذ وةدؤزىَ.ئةطةر شيعر تؤثة قورِيَك بيَت بة ديواريَكةوة هةلَواسراو بيَتن، ئيتر ناتوانى بيرى لىَ بكةيتةوة.ناتوانىفةزايةك بؤخؤت دروست بكةيت .شيعرئةوة نيية كةتؤ بتوانى بؤ ئايندة (مستقبل) هةلَيطرى،يانى بيركردنةوةى شيعرى ئيَمة بة نيسبةت شيعرى ئيَوة نيية كة ثةياميَكت ثيَببةخشىَ، بؤ وةى كة لة ئيَران باسى دةكةن ئةو ثةيامةى كة شيعر هةلَيدةطريتن ثةيامى زؤر سةخيفة، بةس بة لاى كةمى فةزايةكت ثيَدةبةخشىَ ،فةزايةك لة ستاتيكا ، فةزايةك لة ضيَذ، فةزايةك لةمةعنا ،لةحةيات ،...ئةزانى ؟ ئةوة شيعرة.مادام برِوات بةوة هةية كة تؤ شتيَكى نوىَ دةنووسى، ئةبىَ برِوات بة فيكرى نويَش هةبيَت .ئةبىَ باوةرِيشت بة دةلالةتةكانى فيكرى نويَش هةبيتن.ئةوة سةرةرِاى ئةوةش كة شيعر ستاتيكاية و بةستينةوةى ئاستى زبانة، شيعر فةزايةكة بؤ ئةوةى ئاماذةكان لؤعبةى خؤيان بكةن.بؤوةى ئاماذةكان يارى خؤيان بكةن، يارى لة طةلَ بيركردنةوة دةكةن،يارى لةطةلَ يادةوريةكان دةكةن ،كؤمةلَىَ يارى هةية دةزانى..ليَرة ئةوشتة هةية كةضؤن شيعر زبان دةنةخشيَنىَ،يانى دةستى شاعيرضؤن شتةكان دةنةخشيَنىَ..

 

ئةطةر ئيجازة بدةن بةكورتى باس لةسةرئةم خالَةبكةين ، شيعرى كوردى ئةمرِؤ ، بةهةموو تايبةتيةكانيةوة ،كؤمةلاَيةتى ، سياسي، فةرهةنطى،... تاضةندة توانيوةيةتى خؤ طةيةنيَتة ئاستيَكى جيهانى.واتة كة باس لةسةر جيهانى بوون دةكةين ،وشةى مؤديرِنيتةمان وةبير دةكةويَتةوة ، مؤديَرِنيزم وةك دياردة و ضةمكيَكى جيهانى و بة تايبةت لةم ئاخرانةدا لة ولاَتة جيهانة سيَيةمةكان كاريطةريَتى زؤرى هةبووة ، واتة طؤرِانكارى زؤرى بة سةرماندا هيَنا، ئيَمةى كورديش لة ثارضةكانى كوردستاندا بىَ بةش نةكراوين ،بة تةنانةت زبان و ئةدةبيات و فةرهةنطيشمان ...

عةبدولموتةليب عةبدلاَ: ئةطةر لةرؤياى خؤتةوة باس لة سةرشيعر بكةيت ،وةك ثارضىَ جةمالَ،وةك فةزايةك كةبتوانىَ مةسلةن ئاماذةكان بووروذيَنىَ.بةلاى كةمى ئاستى زبان تا ئةو حةددةى برِكات كة خؤيَنةرفةزايةك،ئاسؤيةكى بؤ بكريَتةوة ،ئةوةش لة ناو شيعرى ئيَستادا،ئةوكرانةوة هةية و بةرزكردنةوةى ئاستى لؤغةش هةية فيَلت لىَ دةكاتن .بؤ وةى كة كؤمةلَىَ شتت ثىَ دةبةخشيَـتةوة، كةباس لةسةر ئةوة دةكةيت كة زبان كؤمةلَىَ فيَلَى تيَداية،تؤيش دةكةويتة نيًودنيايةك ،ناو فةزايةك لة فيَلَ كردن .ئةطةر بة راستى بطةريتةوة بؤ شيعر يانى يةك لاى بكةوةيتةوة ،دةبيَت برِواشت بةوة هةبىَ كة فيكريَكيش لة ثشت شيعرةوة هةية،مةعريفةيةك لة ثشت شيعرةوة هةية، ئايا دةتوانى ئةو مةعريفانة بدؤزيَتةوة، تةنيا بة هؤكةى بزانى، يا بةو هؤية كة شتيَكت ثيَدةبةخشن .ئةمة يةك لة ئيشكالاتةكانة كة من لة شيعرى كورديدا دةيبينم .ئةو ويَنا كردنةوة ثيَم واية ثيَويستى بة مةعريفةيةكى لةوة طةورةتر هةية كة ئيَستة كؤمةلَى كوردى هةلَطريةتى.

هاشم سةراج : ئةو شتانةى كاك عةبدولموتةليب كوتيان راستة،منيش برِىَ ئيزافاتم هةية : شيعر بة طشتى وشيعرى كوردى و شيعرى جيهانى هةموو لة سةنتةريَكداية،سةنتةرى جيهانى.ئةوةى كة شيعرة،بةراستىشيعرة ،كةبتوانى ضيَذى لىَ وةرطرى و لة طةلَى تيَكةلاَو بى و جؤريَك لة ضيَذى رؤمانتيكت بداتىَ. هةر ئةوة بيَنينة سةر شيعرى كوردى . بةراستى ناتوانم نيَوى كؤمةلَىَ شاعير بيَنم .شاعيرهةية بةر دةوامة ،جيهانى تايبةت بة خؤى هةية،خةريكى نووسينة،ئةمانةش ثةيوةستن بة دوو شت ،يةكةم بةهرة ،كة زؤر طرنطة ،دووهةم :بةردةوام بوونى ئةو كةسايةتيانةى كة دنياى خؤيان دةنووسن ،بةردةوامن لة سةر خؤيَندنةوةيةكى زؤر زؤر قولَ خةريكن جيهانبينيةكان تةشكيل دةدةن و لة ناو ئةو دنياى كة عةبدولمةتةليب ئيشارةتى ثيَكرد. ليَرة كيَشةيةكى زؤر طرنط هةية ،بة راى من لةناو زارى طةورةى زباندا ،شاعير دةبىَ بتوانىَ ئاخافتنيَك دروست بكات لة خؤى.وةك ئةوةى سؤسيَر تةئكيد دةكاتة سةر زبان ،حالَةتة طشتيةكةى و حالَةتة فةردانيةتةكةى .بؤ نموونة دةتوانم بلَيَم: ئيَستا كة نالى جؤريَك لة ئاخافتنيَكى طةورةى دروست كردووة ،تايبةتة بة دنياى ناليةوة .دووةم ، ئايا شيعرى كوردى تا ئيَستة ئةوانةى ئاخافتنيَكى تايبةتى بن بةو هيَزة طةورةيةى بةهرة و بةو خؤيَندنةوانةى كة بةردةوام شتى نوىَ دةدةن ،هةر وةها بةراى من شيعر هةلَطرى ئةو فيكرة نيية، شيعر بة ثيَضةوانةوة سةد دةرسةد هةلَطرى فيكريية و سيَبةرى فيكرة و سيَبةرى فيكر دةدا بة خؤيَنةر و هةر ليَرةشةوة ديَينة سةر مةسةلةيةكى مةعريفة و مةعريفةش ثؤلين دةكرىَ .مةعريفةى كؤمةلاَيةتى ،مةعريفةى ئابوورى ، مةعريفةى سياسي ،كة تيَكةلَ بة رؤياى شيعر دةبىَ و ئةم مةعريفةيةش دايمةن بؤت نيية بيدؤزيةوة،لة ذيَرةوةى زبان ، لاى رامبؤ دةيدؤزيةوة و لاى مالارمىَ .ئةطةر بيَتو ئةم حالَةتانة لة ئةدةبى جيهانيدا باس بكةيت . ليَرة ثرسياريَك كرد كة لة سةر دنياى تةكنيك و كةرةستة و ئةو حالَةتانة، ئةمانة هةموو ثةيوةستن بة رؤلَى شاعيرةوة ،بة دارذانى شيعرةوة ،ضؤن دادةريَذرىَ. ضؤن دتوانى فؤرم خةلَق بكةيت ،ئةو فؤرمةش راستة قؤناغى دووهةمى شيعر جؤريَك لةسةنعةت هةية، جؤرىَ لةكار كردن هةية لة ناو زبان، لة ناو رستة.بة بؤضونى من ئةو حالَةتةى دووهةم ثةيوةستة بة حالَةتى يةكةم،شاعير ضؤن بة رؤحيَكى مةستةوة ئةم شيعرانة دادةريَذىَ،هةمان كردةش دةبىَ بة هةمان هيَزةوة ئةنجام بدات ،طةر نة تيَكست دةبىَ بة تيَكستيَكى ناقس و نيمضة سةقةت و ناتوانىَ ئةو رؤحة دانووستاندن لة طةلَ خؤيَنةر دروست كات . تؤ دةبىَ ئاطادارى ئةوة بيت كة طرنطترين شت خؤيَنةرة،ضؤن دةتوانىتيَكستىَ خةلق كةيت كة ئةو ثردة لة طةلَ خؤيَنةرى زانا و خؤيَنةرى لةزةتمةند دروستى كةيت . ئةو ديَت بةشدارى دةكات و ئةو دةتوانىًَ تيَكست هةلَوةشيَنيَتةوة ، رويايةكىترى بداتىَ،رةهةندة تازةكانى بطؤزيَـتةوة ،ئةو ئاماذة شاراوانة بطؤزيَتةوة كة لة ناو تيَكستا هةية.

عةبدولمةتةليب عةبدولاَ : يةك لة ئيشكالة طةورةكانى شيعرى كوردى ئةوةية كة دوضارى جؤرىَ لة نمةك طيرى دةبيتن .طةر شاعيرىَ دوضارى نمةك طيرى بوو،ناتوانىَ موةكةبةى ئةطةر بكات،ناتوانىَ بةردةواميةتى خؤى بسةلميَنىَ.ئةوة يةك لةو ئيشكالة طةورةكانة كة شاعيرى كورد دضارى ئةو جؤرة لة نمةك طيرى بوونة،تووشى ئةو نةوعة ئيستعلاية بوونة،ثيَيان واية ئيتر شيعر دةبىَ لة سيَبةرى ئةو شتانة برِوات كة ئةوان دةينووسن ،ليَرة ئيشكاليَكى ديكة هةية لة بير و بؤ ضووندا، كةلة سةر مةعريفة و فيكر دروست كراون .ئيَستة ئةو جؤرة فيكرة ، ئةو جؤرة مةفاهيمانة كة ئيشى ثيَدةكةن ،باوى نةماوة.ئةوان وا بير دةكةنةوة كة وا هةميشة مةفهوومةكانى خؤيان زالَ بكةن ، شيعر لة دةهةكانى حةفتاكان و هةشتاكانى شيعرى كوردى جؤرىَ لة مةعريفة ،جؤرىَ لة فيكر لة ثشتيةوة بوون كة ئيَستة ئةو فيكرة ،ئةو مةعريفةية كالَ بووةتةوة .ئيَستة ئةوة نيية كة لة حةفتاكاندا شيعرى ثيَدةنووسرا،ئيدى ئةوانةى كة تووشى نمةك طيرى بوون بة برِواى من واز لة شيعر بيَنن باشترة لة وةى كة جيلةكان ئيهانة دةكةن ،لة شيعريان دةكةنةوة ،هةندىَ جار مةستةواكانى زبان ،زبان خؤى لة ئاستيَكدا رانةوةستن ،ئةوان  ثيَيان واية ئةو مةستةوايانةى كة تيَطةيشتوون لة زبان ،تةواو بووة.زبان بةردةوام شتةكان دةكاتةوة ،بةردةوام فةزايةكى نؤىَ ،مةفاهيمى نوىَ ديَنيَتة ناوةوة.مةفاهيمى نوىَ لة سةر ئةساسي فيكرى،لة سةر ئةساسى مةعريفى .ئيَستة كة لة برةو داية ،ئةو يةك لة ئيشكالةكان كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة فةزايةكت بؤ ناكاتةوة ،كة شيعرىَ دةخؤيَنيتةوة دةريضةيةكت بؤ ناكاتةوة ، كة شيعريَك دةخؤيَنيتةوة هةست دةكةيت شتيَكت ناداتىَ ،ئيتر بة برِواى من ئةو شيعرة لةطةلَ ناسيؤناليزم  ضووة طؤرِةوة.

 

ببوورة ، تؤ ثيَت وانيية كة ئةوة ئةنجامى ذيانى و دنياى مؤديرنة ، ئيَمة بمانةويَت يان نة، لةسةردةمى مؤديرنيتةدا دةذين ،ذيانى مؤديَرن ئالَوطؤرِى زؤرى بة سةرماندا هيَناوة،تا ئةو رادةى هاتووتة نيَو ذيانى تاكة كةسيةوة.ئةو دنيا ئالَوزةى كة تيَدا دةذين ديارة شتى تازةتر و ضةمكى تازةترى بة دةستةوة داوة،تؤ ثيَت وانية كة ئةوة تايبةتمةندى ذيانى مؤديَرنة كة ئيَستة جوانتر و روونتر لة شتةكان و فيكرةكان دةروانين ،فةلسةفة وةك قؤناغيَكى ثيَويست لة ثشت شيعرةوة وةستاوة،هةر لة بةر ئةو هؤية شيعرى ئيَستا جياوازة لة طةلَ شيعرى حةفتاكان و شةستةكان؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : هةر وةها كة ذيان دةروا،شيعريش دةروا.شيعر دةبىَ هةلَطرى ئةو ئةفكارانة بن كة تازةن،لة بةر ضيية كة شيعرى تازة دةخؤيَنيةوة،يان بؤضى شيعريَكى كؤن ناخؤيَنيتةوة،هةمان بيركردنةوة، يةك لة ئيشكالةكانى نةمريش لةوة داية.ئةوكات كة دةيانوت شيعرى نةمر،شاعيرى نةمر ،ئةمرِؤ لة دنيادا شتيَكمان نيية بة ناوى نةمر.شتيَك هةية بة ناوى لةزةت ،شتيَك هةية بة ناوى جةمال،شتيَك هةية بة ناوى فةزايةك بؤ بيركردنةوة.ئةوشتةى ئيَوة باسى دةكةن بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،مؤديَرنيتة هةلَطرى يةكىَ لة طةورةترين مةفهوومةكانى ناسيؤناليزم بوو.ناسيؤناليزم كؤمةلَىَ تةقليدياتى دروست كرد،كؤمةلَىَ سنوورى بةرزى دانا،ناسيؤناليزم ديكتاتورى دروست كرد،ناسيؤناليزم توتاليتاريتى دروست كرد،ليَرةوة تؤوا هةست دةكةيت كة شيعرةكانى هةشتاد،شيعرىَ بووة كة هةلَطرى بيرى ناسيؤناليزم بووة،هةلَطرى بيرى مؤديَرنيتة بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة با بلَيَن سنووردار بووة،هةلَطرى فيكرىَ بووة كة داخراو بووة.ئيَستة بير لةوة دةكةينةوة كة شتيَك بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة ،يان كؤمةلَىَ ئةفكار هةية بة ناوى ثؤست مؤديَرنيتة،كؤمةلَىَ ئةفكارى شةفاف ،كؤمةلَىَ ئةفكار هةية ثيَت دةلَىَ ئيتر تةواو،ضيدى ذوورةكان دامةخةن،ضيدى شتةكان دامةخةن، شيعريش ئاوا دةروات . نةوعيَك لة شةفافيةت،نةوعيَك لة جةمال كة ثيَشتر بة جؤريَكىتر تةماشا دةكرا،بة برِواى من ئةو شيعرانةى هةتا دويَنىَ دةنووسران ئيَستةش بة هةمان شيَوة دةنووسرىَ.ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة . ئةو شيعرانةى كة ثيَيان واية كة رمووز بؤ داهاتوو دةنووسريَت ،ئيَستة بة جيدى موراجعةى خؤيان بكةنةوة و بة جيدى موتاليعة بكةن ،خؤيان بخويَننةوة،ئةوانة تووشى ئيشكالى طةورة بوون ،رةنطة سةردةميَك بة سة رياندا تيَثةريَـت،ئةوانيش طويَيان ليَى نيية،ئةوة نةوعيَكة لة زةدة.

 

لة كوردستان بة هؤى راطةياندنيَكى ئةوتؤ كة سنوورةكان ثيَكيان هيَنا،نةمانتوانى ئاطادارى ثارضةكانى ديكةى كوردستان بين . كوردستانى ئيَران و كوردستانى ئيَراق ئيَستة نزيكتر لةوانى ديكةية،لة ئةدةبيات و بيروراي يةكترى جوان تيَدةطةن ،ئةوةش دةزانين كوردستانى رؤذهةلاَت بة هؤى بارودؤخى خؤيةوة جؤريَكىتر لة بيركردنةوة و روانين و تيَطةيشتن واتة جيهان بينى هةية، بة ثيَضةوانةوةش ليَرةش بة جؤريَكىتر ،واتة ئةم دوو دنيا جياوازة ،دوو قؤناغى ئةدةبى – فيكرى دروست كردووة،تةنانةت لة شيَوةى نووسينشدا جياوازن...

عةبدولموتةليب عةبدولاَ: ئةو دوو جياوازيية بة تة سةورى من،لةوىَ تؤزىَ درةنطتر فةزاكة كراوة .ليَرة خاوةنى تةجرووبةيةك بوون ،ئةو تةجرووبةية جؤريَك لة عةبةسيةتى دروست كرد،جؤريَك لة بيَهوودةطى دروست كرد.لةو بةشةى كة ثيَى دةوترىَ ئيَراق ،تةجرووبةيةكى تالَ بوو،ض لة لايةن سةقافييةوة ض لة لايةن سياسيةوة ،ض لة لايةن ئابووريةوة ،و هةموو لايةنةكانى ديكةش.هةندىَ كةس لة بة دوابةدوا ضوون و هةمى خويَندنةوة و موتالاَ كردن خستةوة.بة برِواى من ئةطةر ئةو شتةى ثيَى دةوترىَ سةقافةت ،ئةو سةقافةتة ناسيؤناليزمى كوردى دروستى كرد.ضؤن كؤمةلَىَ خةونى بة ئينسان بة خشى،كؤمةلَىَ خةونى بة ئيَمة دا ،لة واقيعدا شتيَك نةبوو بة ناوى خةون،هةموو ثووض بوون،هةموو ليَدان بوو لة ئةويتر،ئةسلَةن شتيَك نةبوو بة ناوى مةحةبةت ،شتيَك نةبوو بة ناوى كوردايةتى، ئةو كوردايةتيةى كة ثيَيان دةكوشت ،بة تةئكيد ئةوانيش تةجرووبةى خؤيان هةية ،بةلاَم رةنطة كةمتر هاتبيَتة نيَو ذيانةوة .بةلاَم ليَرة ذيان وابوو،ذيانى لىَ تالَ كردين .ئةو بةشيَك لةو تالَكردنةى حةياتة،ئيتر تؤ تيَرِوانينت بؤ حةيات بؤئةدةب ،بؤ هةموو مةسةلةكانى حةيات دةطؤردريَت.ئةو يةك لة ئيشكالةكانة كة ئيَستة تووشى بووين .ئةوان رةنطة بة شةوق و زةوقيَكى جوانترةوةتةماشاىئةدةب و تةماشاى سةقافةت و فيكر و ئةنديَشة بكةن.ليَرة تؤزآ ئةو مةسايلة كالَ بوونةتةوة.

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من باوةرِ بةوة نييية كة شيعر تةنيا ستاتيكاية،تةنيا ضيَذ بيتن.من بيدايةت باسم كردلة ثشت شاعير،طةر سةقافةتيَكى طةورة،فيكريَكى طةورة ئيش نةكاتن،ئةو شاعيريَكة كة ماوةتةوة،بة جيَماوة.شاعيرى سةردةم ئةوشاعيرية كة بتوانىَ لة طةلَ فيكرى سةردةم برِوات،لة ئاستةكانى سةردةم بطات،بتوانىَفةزايةكى جؤراوجؤر لة ناوشيعردا دروست كات.

هاشم سةراج : جوانة ئةوةى عةبدلموتةليب باسى كرد،شيعر كة ثيَشتر باسمان كرد هةلَطرى كؤمةلَىَ بةطراوةندة لةوانةية بة حالةتيَكى خؤرِسكى،هةرِةمةكى بنووسريَـت،رستةى جوان بنووسيَ،بةلاَم ناتوانىَ تا ئاخر برِكات.لةشيعردا باسى دوو حالةتم كرد،بةهرة و خويَندنةوةىبةردةوام،بؤضوون و تيَرِامان و رؤياى شاعيرو ئةو طؤرِانكاريانةى بة سةريدا ديَـت،بةضركة،بة سةعات.لةوانةية تيَكستىَ بلاَوبكةيتةوة،مانطيَكىتر تةماشاى دةكةيت برِىَ شت ئيزافيية،برِىًَشت دةبىَ دةستكارى بكةيت.ئةو دووشتة بةردةوام لة طةلَ شاعيردا دةذيَتن.ئةطةر شاعير بةردةوام نةبيتن و لة طةلَ سةردةمى خؤى نةرِوات،ناتوانىَ ئةوتيَكستة جوانانة هةلَدا.يا شيَوازى خؤى بطؤرِيَت،شيَوازيش زؤر جار لة حالةتى طؤرِانداية،نة بة ئةنقةست ئةو شتةى باسمان كرد لة ناوخودةوة ديَـت،كة باس لةئيقاعى شيعر دةكةين ،تؤ ضؤن دةتوانى بةردى تيَكستىَ هةلَدةى.لةوانةية ئيقاع يان رستةيةكةى خويَنةر مةست كات،ئةو رستةية ثةيوةندى هةية بة هةلَقولاَنى يةكةم شيعرةوة،لة كويَوة ديَـت شيعر،مالارمة دةلَيَت"لةخوداوةندةوة ديَت".لة كويَوة ديَت؟ زؤر جار خؤشت دوضارى سةرسوورِى دةبيت.من زؤر جار شت دةنووسم " مايا"كةسةيرى دةكةم نازانم ضؤنم نووسيوة.ضؤن دةستم ثيَكرد و ضؤنيش تةواو بوو،شيعر خةونيَكة لاى من.

 

ئيَوة باوةرِتان بة ئيلهام هةية؟ ثيَيتان واية يةكةم ديَرِ كة شاعير دةينووسىَ ئيلهامة؟

هاشم سةراج: نة بة شيَوةى متافيزيكى،من كة تووشى حالةتى شيعرى دةبم هةست دةكةم دلَم هةلَدةقولَىَ،مةست دةبم،هؤشم لاى خؤم نيية،من حةتا شيَوازى بيركردنةوةم،جوولَة و حةرةكةتةكانم دةطؤرِدريَن.بضينةوة سةر ثرسيارةكة،من ثيَمواية بةرادةرانى رؤذهةلَات دةبىَ بةرلة ئيَمة شتى تازةتر بلَيَن،بؤ؟ لة بةرئةوة ئةوان فارسىزان و كؤمةلَىَ شاعيرى طةورةي فارسيان لةبةر دةستداية،وةكو :"سؤهراب،ئةو عارفة طةورية"كابرايةكى نيطاركيَش كة جانتاكةى هةلَدةطرىَ و بةرةو دؤنايدؤن و بةرةو دنياى شيعر و رؤذانة هةموو شتىَ دةكات بة شيعر.لةويَوة بة راى من ئةوان درةنط هاتن،هةرضةندة من تيَكستى جوانى ئةويَم لةبةر دةستدا نييةو نةمبينيوة، بةتايبةت ئةو جيلةى كة ئيَستا هةية،طةنجةكان،بة نيسبةت ئةو شتانةى كة من خيويَندوومةتةوة،هةولَى ضاك هةية.ئةوةى باسى قالَييةكة دةكات(رةزا عةليثوور)،ئةمة لة وانةية من ناوى بنيَم زبانيَكى حةلةزوونى،كة ويَنةكان دةورى دةدةن،بىَ ئةوةى زبان دابثضرِىَ.ثاشان(شينترين بةتالَ)يونس رةزايي،هةولَى جوانى تيَداية،يةعنى هةست دةكةى شيعرييةتى تيَداية،ئةوانةى ئةو كردةى ئةنجام دةدةن ساحيَب بةهرةن،ئةوان دةتوانن خودى خؤيان بنووسنةوة،دلَى خؤيان بنووسنةوة.من باوةرِم بةوة هةية كة مرؤظ دةبىَ فةردانيةتى خؤى بنووسيَتةوة.بويَرى خودى خؤت بنووسيةوة.ئةوكاتةى كة ئافرةتيَكى رؤمانى لاى دةستة خوشكةكانى باسى ثانثانؤكىَ دةكات.بؤ نموونة بودليَر كؤمةلَىَ حالةتى واى هةية،كاتىَ كة محاكمة دةكرىَ،ئةحمةدى مةلا،كة لةم ئاخرةدا لة سةرى شتيَكى بة ترس و لةرزةوة تةرجةمة كرد.كة ئةو حالةتانة ليَدانى مؤرالَة  ئةوة بةشيَكة لة ذيان.كة واتة شيعر نزيكبوونةوةية لة خةتةرناكى،لة ترادسيَؤن و لة مؤرالَ،ضؤن دةتوانى ئةو جورئةتة بكةيت،يا لةسةر سنوورةكان دايبةزيَنى،ئةوة بةشيَكة لة شيعرو تيَكةلَة بة حالَةتى ستاتيكا،ئةو تيَكستة ضيَذى هةية،ئةوةش ثةيوةستة بةوحالةتة ئيَرؤتيكانة،ئةوةى كة بارت باسى دةكات.ضؤن دةبنة ماسك يان ضؤن دةبنة بوقا لة ذيَر زباندا،ئةوانة كؤمةلَىَ ضيَذ دةبةخشن بة خويَنةر.ئيَستةش من باسى تيَكستى كراوة دةكةم،كة خةتةرناكترين تيَكستة.كة هةلَطرى كؤمةلَىَ ئاماذةى نةوتراوةلة ذيَر زبان،هةر ئةوةش ثةيوةستة بةوئالَؤزيةى كةباسمان كرد.شيعرى كوردى بة طشتى،لة ذيَر حالةتيَكى ترادسيَؤنى غةريب دةنووسرىَ.بويَرى و جورئةتى زؤركةمى تيَداية،ثؤلين دةكرىَ،شيعر هةية ناسيَؤناليزم،شاعير هةية هةموو ذيانى خؤى تةرخان كردووة بؤ مةسايلى قةومى،شاعير هةية هةموو نووسينةكانى تةرخان كردووة بؤ جوانى ئافرةت،شاعير هةية جوانى دةنووسىَ بة شمولى.بةلاَم ليَرة ئةوةى دةنطى نةيةتةوة،ئةوتيَكستة،ئةوتيَكست شمولى و طةورانة،كة شاعير توانيوةيةتى موخةيلى بيروخةيالَى خؤى بةو بةطراوةندة قورسةوة كة هةيةتى بةو جيهانبينيةى كة سةيرى دنيا دةكات،ضؤن مامةلَة لة طةلَ برِىَ توخم هةية كة ثةيوةستن بة خودى ذيانةوة،لة مةرطةوة بطرة،لة سيَكسةوة بطرة،لة ئةشقةوة بطرة،بىَ ثةروا شتةكان هةلَدةداتةوة و دةروات.ئةوة خويَنةر هةلَيدةدات،لةوانةية خويَنةريَك ليَرة نيَضيرى بكات،دةستطيرى بكات.يان خويَنةريَك لة كوردستانى رؤذهةلاَتةوة،يةك لة فةرةنسةوة،يةك لةئيسثانياوة،دةيخويَنيَتةوة،ئةمة دةبيَتة تيَكستيَكى كؤضةر،كة كؤض دةكات،ئيدى تيَكةلَ بة عالةمى تةماس دةبيَت،ديَتةوة ناوشيعر،ديَتةوة ناودنيا.ئيَستا ضةندين برِطةى رامبؤ هةية،ضةندين برِطةى ئيلؤت هةية،ضةندين برِطةى سةندؤثيَرى هةية،بىَ  ئةوةى ئيَمة بزانين وةكو ميتؤد هاتوةتة نيَو شيعرى دنيا،لة بةر ئةوة بةشيَكى زيندووى جةمالىو ستاتيكايين.بؤ نموونة لاى عةرةب ديتومة،عةبدولوةهاب بةياتى دةلَىَ: فواد ئةى رووبارى رةعد بوةستة تا من قةسيدةكةم تةواو دةكةم.عةبدولوةهاب بةياتى لة بةر ئةوةى ضيَذى لىَ وةرطرتووة،ئاطاى لة لىَ نةبووة،بووة بة بةشيَك لة خود،ئةوة ناكةويَتة قالبى دزى،بةراى من ضيَذيك هةية كة تيَكةلَ بة رؤحى تؤ دةبيتن ودواية بة شيَويةكىتر دةرى دةبرِى.

 

ئةمن ثيَمواية ئةوجؤرة تيَكةلَبوونة،جؤريَكة لة تةناسؤخ(دؤنايدؤن)،دؤنايدؤنيَكى رؤحى..

هاشم سةراج: دؤنايدؤن،تةناسؤخ،جوانة كاك فةرزين جوانة.هةموو رؤحيَكى جوان تيَكةلَ بة رؤحى من دةبىَ،بىَ ئةوةى بةخؤم بزانم،بىَ ئةوةى هةستى ثيَبكةم تيَكةلَ بة ناخودئاطاى من دةبىَ،تيَكةلَ بة ذيانم دةبىَ،ئةم تيَكةلَبوونة بةئةنقةست نيية،ئةدةب حالةتيَكى غةريب دروست دةكات،بىَ ئةوةى تؤ ئاطات ليَى بيَت ضيَذ لة هةموو تيَكستةكان وةردةطرى و هةموو تيَكستىَ بة هى خؤت دةزانى.

 

 

يونط دةلَىَ: شاعير ناخودئاطاى كؤمةلَطاية.منيش باوةرِم بةوة هةية،ئيَوة ضى؟

عةبدولموتةليب عةبدولاَ : من واى نابينم،ضؤن ئيَستا شتيَك هةية بةناوى فةردانيةت،مةرج نيية تؤهةميشة بؤ كؤمةلَطا بطةريَتةوة،ئةو دوو وشةية دوو مةسةلةى لة يةك جياوازن.لةثشت هةريةك لةو مةفهوومانة فيكريَك هةية،ئةو دوو فيكرة لة تةتةورى يةكتريةوة هاتووة،ئةوةى باسى دةكةن سةردةميَكى بةسةر ضوو.

 

بابضينة سةر باسيَكتر و باسةكةمان كؤتايي بيَنين..

ئةطةر تةماشاى جيرانةكانمان بةتايبةت و جيهان بةطشتى،تيَدةطةين نةك هةر لة ئةدبياتدا،بةلَكو لة هونةرةكانى ديكةشدا،رةوتى جؤراوجؤر هاتنة ئاراوة،تةنانةت لة نيَو عةرةبةكان و فارسةكانيشدا..مةبةستم شةثؤلة،بؤ نموونة لةنيَو شيعرى ئيَستةدا و دةهةى رابوردوودا شاعيريَك وةك يةدوللا رؤيايى و سؤهراب و شاملو و فروغ و..ئةمانة هةريةك توانيان بة جؤرىَ شةثؤل دروست كةن و زؤر كةس بة دووى خؤيدا راكيَشىَ و كاريطةريَتى زؤر بخةنة سةر ئةدةبياتى فارس.بؤ ئيَمةى كورد نةمانتوانى لة شيعر و ضيرؤك و هونةرةكانىتردا شةثؤل دروست بكةين ؟ئةطةريش هةبووبيَت بؤ طرنطايةتى ثيَنةدران و دواى ماوةيةك كؤتايى ثىَ هاتووة و نةيانتوانيووة بضنة نيَو ميَذووى ئةدةبياتى كورديةوة؟

هاشم سةراج : شةثؤلى شيعرى كةئيَمة ثيَى دةلَيَين ريَباز،قوتابخانة،زياتر لة ئورووثاوة هاتووة.من بؤ خؤم برِىَ شتم لةوانة تا رادةىَ خويَندوةتةوة.بؤ نموونة،دادا،كريستانى تيَداية،كةكابرايةكى توورِة بوو،لةو كةسايةتية غةريبانة بوو،كة كؤمةلَىَ شتى داوة،دا،يانى كؤمةلَىَ ئةزموون،دادايسم،كؤمةلَىَ ئةزموونى هةبوو كة بة شيَوةى ميكانيكى لة سةر لاثةرِةكان دةيانووسى،لةتيان دةكرد و كؤلاجيان ثىَ درووست دةكرد.يان،باسى سووريالةكان بكةين كة يةك لةوانة بريتى بوو كة كؤمةلَىَ شاعيرى لة دةورى خؤى كؤ كردوة.ثاشان رةمزيةكان،سةمبوليكةكان،كةمن حةزم زؤر ليَيةتى.ئةوانة هةموو لاى من كؤمةلَىَ كةرةسةن،هةموو شةثؤلةكانى ئةدةبياتى كوردى،موستةقبةلةكان،لة دنياى دةرةوة شتيان دةكرد.لةدةرةوةى ئةدةب،ئايندة سازةكانى ئيتالى كة مةسةلةن ،شانؤطةريةكيان دةكرد،دةيانهيَشت تةعليمى جمهور بكةن،ئةم هةموو شةثؤل و قوتابخانة كة لة ئورووثا دروست بوون،هةموو كؤمةلَىَ شتى تايبةت بة خؤي تيَدا بوو. .ضيان داوة؟كؤمةلَىَ كةرةستةى نووسين.ئيَستة بؤ لة ناوكوردستاندا دروست نةبوو؟تؤ بير بكةوة ضؤن دةتوانى ئةو ريَبازانة دروست بكةيت لة ناوكؤمةلَطايةك،ئيَمة بمانةوىَ يان نة،لةناوكؤمةلَطايةكى زراعين.كىَ دةويَرىَ باسى شتيتر بكات.كةسيَكيش نيية بانطيان كات و لة سةرميَزىَ بلَىَ وةرة بةشدار بة لةطةلَما.بةراستى كةس لة ئيَمة تيَناطات. كاتى خؤى ريَبازىَ دروست بوو كة ثيَى دةوترا"روانطة".بةراي من كؤمةلَىَ كةس كة لة دةورى بوون توانيان هةندىَ كار بكةن.بةلاَم كاركردى عةرةبيان بة سةرةوة بوو،كة كاريطةريَتى شيعرةكانى 69 بوون.ئةوانيش،عةرةبةكان،ريَك شتة سوورياليةكانيان طؤاستبوةوة.روانطة 3 ذمارةى بلاَوكراوة.كىَ لةوانة ماون؟ جةمال شارباذيَرى،شيَركؤبيَكةس،حسين عارف،كاكة مةم بؤتانى،غةفور ميرزا كةريم.لةم دوايانةشدا "ويَران"ى د.فةرهاد ثيربالَ.ئةوةى راستى بيَت لة طةلَ طةرِانةوةى د.فةرهاد ثيربالَ لة فةرةنسة و دةركردنى طؤظارى"ويَران" دةتوانين وةك شةثؤليَكى فؤرماليستى و بايةخدان بة فؤرم و تةكنيكى نويَى شيعرى،جؤريَك لة بةردةوامى بة خؤى بةخشى.ضونكة ويَران توانى سووديَكى زؤر لة ئيماذ و شةثؤلة جياجياكانى ئةدةبى فةرةنسة و بطرةجيهان وةربطرىَ،كة رؤلَى طرنطيشى لة بوارى ويَران و ويَران كردندا بؤ خودى فةرهاد ثيربالَ دةطةريَتةوة.هةروةها بايةخدان بة طةمةى زبان و هةلَدانى رستةو دةستةواذةى شيعرى بة نةسق و بونيادى نوىَ.

 

|+| نوشته شده توسط فه رزین در Sun 22 Jan 2006 ساعت 4:43 PM |